از سرزمین پست

خیابان دستاورد جنبش سبز نیست، الزام آن است

2012-02-12T18:26:00.000-08:00

تظاهرات 25 بهمن در گفتگو با علی هنری

به دنبال انتشار نامه دادخواهی فرزندان موسوی و کروبی،حامیان جنبش سبز از شهروندان خواسته اند در یک تظاهرات مسالمت آمیز خیابانی در روز۲۵ بهمن شرکت گزینند و به شیوه ای مسالمت آمیز اعتراض خود را به سیاست های جمهوری اسلامی به ویژه از روز 22 خرداد سال 88 به این سو نشان دهند. در همین ارتباط با علی هنری، فعال جمهوری خواه، و از حامیان جنبش سبز به گفت و گو نشسته ایم.به باور آقای هنری روزهای منتهی به 25 بهمن می تواند در تقویت شبکه های اجتماعی و بخشش انگیزه به شهروندان برای حضور مسالمت آمیز در خیابان های کشور موثر باشد. متن این گفت و گو در پی می آید.

از آخرین تظاهرات سکوت جنبش سبز در 22 خرداد امسال هشت ماه می گذرد؛ آخرین راهپیمایی صدها هزار نفری جنبش مخالفان دولت نیز به زمستان پارسال باز می‌گردد. با توجه به اعلام راهپیمایی سکوت از سوی گروه‌ها و شبکه های اجتماعی سبز در روز 25 بهمن، چقدر می‌توان امید داشت جامعه از پیگیری مطالباتی که در 32 ماه اخیر در خیابان ها مطرح کرده‌ ناامید نشده باشد و به خیابان بازگردد؟

باید ابتدا تأکید کنم که پیگیری مطالبات، لزوما مترادف با حضور خیابانی یا هرگونه کنش جمعی اعتراضی نیست. فرد می‌تواند به وضع نامطلوب اقتصادی، عدم وجود آزادی‌های سیاسی واجتماعی، انزوای بین‌المللی کشور که باعث تضعیف حاکمیت ملی می شود و افزایش خشونت و ناامنی در جامعه معترض باشد ولی به هیچ کنش اعتراضی‌ای هم نپیوندد. از معترض بودن تا اعتراض کردن فاصله است. مسئله مهم این است که چه مکانیزمی این فاصله را کوتاه و یا پیمودن آن را تسریع می‌کند؟ من براین باورم آن عواملی که جامعه را در 32 ماه پیش با جنبش سبز همراه کرد و به اعتراض کشاند همچنان نه تنها پابرجاست بلکه بسیاری از آن عوامل تشدید نیز شده‌اند. هنوز نه تنها مطالبه احترام به آرای مردم و پس گرفتن آراء تحقق نیافته بلکه مشاهدات‌ نشان می دهد که مهندسی آرا و انتخابات نمایشی به شکل وقیح‌تری ادامه دارد. هنوز حکومتگران "دروغ" می‌گویند. حتی تفاوت‌های اندکی را که در بینش همین نیروهای سیاسی باقیمانده در صحنه وجود دارد هم نمی‌پذیرند، چه رسد به اینکه سبک‌های گوناگون زندگی را به‌رسمیت بشناسند. به‌نظر می‌رسد نارضایتی بیش از پیش وجود دارد، ولی این نارضایتی به‌دلایلی، که عمده آن می تواند سرکوب بیش از حد باشد، تنها سر بزنگاه‌هایی می‌تواند به اعتراض آشکار و جمعی بیانجامد. آنچه ما را امیدوار می‌کند که این نارضایتی در آستانه بیست و پنج بهمن و انتخابات نمایشی نیز به اعتراض عمومی منجر شود، ابتدا بالا رفتن میزان این نارضایتی، گستره آن و همچنین نوع آن است. امروز نارضایتی نه تنها در جامعه بلکه در بدنه حکومت نیز علنی شده‌است. نارضایتی‌های اقتصادی، کارگر و کارفرما و مزدبگیر و کارآفرین را به ستوه آورده‌اند. درثانی مطالبه روشن و انگیزه‌ای که شاید نامش را "انگیزه تقویمی" می‌ گذارم وجود دارد. یعنی همان که سالگرد حصر رهبران جنبش سبز در روز بیست و پنج بهمن است. رهبرانی که برای دستیابی به مطالبات پایداری کردند و بخش عمده ای از جامعه و همراهان سبز به آنها اعتماد دارند.

در گفت و گویی که پارسال پس از خیزش جنبش سبزدر روز ۲۵ بهمن و تظاهرات سه شنبه های اعتراض با شما داشتیم از شما پرسیدم چرا برخی نیروهای اپوزیسیون در خارج از کشور در حد فاصل عاشورای 88 تا 25 بهمن 90 مدام بر "تمام شدن" جنبش سبز تأکید می کنند. این سئوال را هنوز هم می توان مطرح کرد؛ چرا؟

به باور من زمانی می‌توانیم از مرگ یک جنبش بگوییم که بتوانیم ادعا کنیم اگر حکومت مجوز حضور سبزها و راهپیمایی بدهد، تظاهرات فراگیری شکل نخواهد گرفت. من تصور می‌کنم هرگز نمی‌توان در شرایط کنونی چنین ادعایی داشت. شما ترس حکومت را در کوچکترین حرکت سبزها ببینید. هیچ روزنه‌ای را برای حضور باز نمی‌گذارد، این احساس عمومی است و مختص حکومت هم نیست که اگر فرصتی برای حضور سبزها با درجه معقولی از هزینه، نه اینچنین سرکوب غیرانسانی‌ای، ایجاد شود، یقیناً ما یکبار دیگر در خیابان یا هرجای دیگر همدیگر را خواهیم یافت.اما اینکه چرا این زمزمه نبودن جنبش سبز در میان مخالفان حکومت هم شنیده می‌شود، اگر به جهت به هرحال رقابت سیاسی نباشد، برآمده از یک سیاست دوری‌گزینی از جنبش سبز و پرهیز از مشارکت در آن است. مسلماً اگر برای عموم جامعه سیاست موقتی و آنچه ماندنی است، زندگی باشد، برای فعالان جنبش سبز، سیاست و زندگی درآمیخته است و مدام سیاست جریان دارد. کنشگری نیز در جنبش سبز مدام وجود دارد، اما نمود آشکاری ندارد چرا که لازمه کنشگری در فضای سرکوب چنین است. کسانی که اعتراض عموم جامعه را به همان دلایلی که در پیش گفتم نمی بینند و از نزدیک نیز همراهی با جنبش ندارند این تصور برشان گاه غالب می شود که واقعا هیچ تحرکی وجود ندارد و جنبش مرده است.

در روزهای اخیر یکی از نقدهای مخالفان تظاهرات سکوت جنبش سبز متمرکز بر این موضوع است که "دستاورد" راهپیمایی سکوت و مسالمت آمیز چیست؟ شما به عنوان یکی از حامیان راهپیمایی چه پاسخی به این نقدها دارید؟

به‌نظر من خیابان به معنای حضور و مشارکت علنی همراهان جنبش سبز، کسانی که با آن همدلی دارند و اهداف جنبش را در راستای بهبود وضعیت گروهی و فردی‌شان می‌دانند، یک وجه با اهمیت سیاست‌ورزی اصلاح طلبانه است. پرهیز از "خیابان" شاید یکی از دلایل عمده به بن رسیدن اصلاح‌طلبی دوم خردادی بود.

چرا "خیابان" را اینقدر با اهمیت می شمارید؟

ما باید در خیابان حضور داشته باشیم. یک جنبش اصلاح‌طلبانه می‌بایست همیشه یک نگاهش به خیابان باشد تا اگر فرصتی بود حضور داشته باشد ومشارکت همراهانش را علنی کند. شاید بهتر باشد بگویم خیابان برای ما «دستاورد» نیست بلکه "الزام" است، همانطور که مذاکره و سیاست ورزی اصلاح‌طلبانه نیز الزام است. تصور کشورهای اروپایی را بکنید که در آن تظاهرات خیابانی وجود نداشته باشد. آیا کمترین اصلاحاتی را می‌توان در آن متصور بود؟ اما اینکه از این الزام چه بدست می‌آوریم مهم است.

خب مساله اینجا است که منتقدان تظاهرات آرام می گویند، تظاهرات مسالمت آمیز هرگز راه به جایی نمی برد. شما چه دستاوردی متصور هستید برای روز سه شنبه؟

اولین دستاوردش تقویت تداوم حضوراست. فارغ از آنکه در این روز ما راهپیمایی گسترده ای داشته باشیم یا نداشته باشیم، فرایندی که با فراخوان شورای راه سبز امید تکمیل شد –زیرا این فراخوان قبل از هر چیز خواسته بدنه جنبش بود ـ برای ما دستاوردهای درون-جنبشی دارد. جنبش اجتماعی برای توانمندی خود، نیازمند به مشارکت کشاندن همراهانش دارد، یکی به آن دلیل که اعتراضش را علنی کند و به قول معروف «صف‌کشی» کند؛ دیگر به آن دلیل که خود را برای صف‌کشی‌های آینده مهیا کند. فرایند رسیدن به روز تظاهرات گاه تا خود تظاهرات دستاوردهای بیشتری برای جنبش اجتماعی دارد. تقویت هویت گروهی جنبش سبز، شکل‌گیری شبکه های اجتماعی، تقویت پیوندها در شبکه های موجود، تبلور خلاقیت‌های فردی و گروهی، و خلق و تجربه شیوه هایِ نوی کنش جمعی همه دستاوردهایی است که در مشارکت در امر بسیج سیاسی برای یک تظاهرات برای جنبش می‌مانند. کنش‌های «ظاهری» که موسوم به "تظاهرات" به معنای عام است جنبش را از نظر عملی و نظری، منابع و نیروها تقویت می‌کند.

آیا این برداشت درست است که شما معتقدید پیش از ارائه هر راه حل سیاسی ابتدا لازم است جنبش سبز موجودیت خود را به طور مداوم اثبات کند تا بتواند حریف را به نامیرا بودن قدرت خود مطمئن سازد؟

بله، اما به هرحال پرسش استراتژیک پابرجااست که وجه دیگر خیابان یعنی سیاست ورزی چگونه است و اگر ما خیابان را هم بدست آوردیم چگونه می خواهیم خواست‌های‌مان را محقق کنیم. که من پاسخ می‌دهم با «سیاست»، با یارکشی از درون ساخت قدرت و به سرعقل آوردن بسیاری دیگر تا بپذیرند بحران وجود دارد و مناسب ترین راه حل جنبش سبز.خلاصه آنکه مسئله نخست آن است که جنبش سبز خود را به عنوان یک گزینه حاضر و قوی نشان دهد، هر تغییری بدون حضور یک جریان اصیل دموکراتیک که بیشترین تکثر را در خود حمل کند –در اینجا به طور مشخص جنبش سبز- چه بسا به بازسازی اقتدارگرایی از نوع دیگر بی انجامد.

یکی از نقدها به جنبش سبز که در ماه‌های اخیر رایج شده است آنچه را که "سانتی مانتال" بودن جنبش مخالفان می‌نامد مورد نکوهش قرار می‌دهد. جنبش اعتراضی ایران را با نمونه سوریه یا لیبی یا یمن مقایسه می‌کنند و "تهور و شجاعت" شهروندان عربی را الگوی مبارزاتی ایرانیان معرفی می‌کنند. سبک زندگی ایرانیان را مترادف با مبارزه برای دستیابی به مطالبات‌شان نمی‌دانند و جامعه را به واکنش های ضربتی و ساقط کننده فرا می‌خوانند. شما چه نگاهی به چنین نقدهایی دارید؟

به باور من این نقد یک پیش فرض ناگفته دارد که تا آن را روشن نکنیم، هر پاسخی به آن می‌تواند فقط به یادآوری یک رشته کلیات در مورد تفاوت‌های جامعه‌شناختی و تاریخ و فرهنگ کشورها باشد. این پیش فرض آن است که ما از جنبش سبز چه می‌خواهیم و جنبش سبز را چه نوع جنبشی می‌دانیم، جنبش سرنگونی‌طلب یا جنبش اصلاحی. تا امروز قرار بر این است که این جنبش، فارغ از داوری ما در مورد درست یا نادرست بودن این سیاست، یک جنبش اصلاح‌طلبانه است. به این اعتبار، باید در هر بحثی و نقدی این موضوع را مد نظر قرار دهیم. به عنوان مثال مسئله کاربرد خشونت را در همین پارادایم بسنجیم. اگر منِ جمهوری‌خواه با تمام وجود در جنبش سبز فعالیت می‌کنم، به این دلیل است که فکر می‌کنم روش اصلاحی بهترین راه برای رسیدن به دموکراسی است. اگر دیگرانی فکر می‌کنند که تا این نظام ساقط نشود، نمی‌توان تأسیس دموکراسی را آغاز کرد و بر همین اساس از لزوم "تهور و شجاعت" بیشتر صحبت می‌کنند مُخیر هستند. اما باید نسبت خود را با جنبش سبز روشن کنند. تا این پیش فرض‌ها را شفاف و آشکار نگوییم، نمی‌توانیم گفت‌و‌گوی صادقانه‌ای را در این زمینه داشته باشیم. با جنبش هستیم چون تنها نیروی واقعی و مردمی مخالف است، اما می‌خواهیم یک قرائت دیگر را بر آن سوار کنیم و آن را به راه خود ببریم. اینکار درست نیست. به این دلیل این نقدها هم دلنشین نیستند. حرف سیاسی را باید به صورت سیاسی زد تا بحث مفید فایده باشد.

به تظاهرات 25 بهمن باز گردیم؛ فردا قرار است شهروندان در خیابان‌های پایتخت و دیگر شهرهای کشور در یک راهپیمایی سکوت به یکدیگر بپوندند. در شبکه‌های اجتماعی مجازی و حقیقی چه کارهایی می‌توان انجام داد تا انگیزه شهروندان برای مشارکت در خیابان و یا حمایت از آن افزایش یابد؟

کنشگران رسمی و غیررسمی برای افزایش مشارکت باید در چهار حوزه کوشش کنند: یک معناسازی، مفهوم سازی و آگاهی رسانی واز آن طریق افراد بیشتری را با جنبش همراه و همدل کنند؛ دو همراهان جنبش را در معرض جنبش قرار دهند یعنی خبررسانی کنند؛ سه انگیزه مشارکت را در میان همراهان افزایش دهند. البته کنشگران خارج از کشور نیز می‌توانند در جهانی کردن جنبش و به‌رسمیت شناساندن آن و گفتار و مطالباتش در میان افکار عمومی و سیاسگذاران دیگر کشورها تلاش کنند که این در شرایط کنونی بسیار بااهمیت نیز است.

این 3+1 حوزه به شکل‌های مختلف امکان پذیر هستند، ولی بنظر من مهمترین آن استفاده از شبکه‌های شخصی و استفاده از پیوندهای به اصطلاح ضعیف است. در جوامع غیردموکراتیک بسیاری از اخبار از طریق شبکه‌های شخصی منتقل می شود یعنی منبع خبری عمومِ جامعه شبکه‌های شخصی است: شبکه دوستان، همکاران، هم محلی‌ها، همکلاسان، و غیره. در این شبکه‌های شخصی به‌دلیل شناخت، اعتماد و فهم متقابل هم اخبار گردش آزادانه‌تری دارد و هم به طرق مختلف هنجار به نفع مشارکت شکل می‌گیرد. همراهان جنبش سبز شبکه‌های شخصی را باید به محلی برای گفت‌وگو و خبررسانی تبدیل کنند.

نکته بااهمیت دیگر آن است که ما چگونه آنها را که در شبکه‌هایی مجزا از ما و شبکه های جنبش سبز قرار دارند در معرض جنبش قرار دهیم؟ این امر بوسیله توجه به ارتباط‌های ضعیف محقق می‌شود. کسانی که با ما ارتباط‌های ضعیفی دارند پل‌های ارتباطی ما با جزایر ناشناخته یا به‌دور از دسترسی جنبش سبز هستند، همراهان جنبش باید تلاش کنند، با آنها که مانند خودشان نمی‌اندیشند، یا طور دیگری زندگی می‌کنند، و عموماً ارتباط ضعیفی با آنها دارند را مورد توجه قرار دهند و اخبار جنبش سبز را به آنها برسانند و بیش از پیش با آنها گفت وگو و مذاکره کنند. این امر باعث می‌شود جنبش سبز خود را در میان گروه های اجتماعی مختلف گسترده کند.

خانواده میرحسین موسوی و مهدی کروبی نیز اخیراً با انتشار بیانیه ای به طور تلویحی از تظاهرات‌ اعتراضی علیه زندانی شدن رهبران سیاسی جنبش سبز حمایت کرده‌اند. احساس عاطفی که میان بدنه جنبش سبز و رهبران برقرار است در سالروز حصر آنها چقدر می‌تواند بر برانگیختگی شهروندان در مشارکت مسالمت آمیز تاثیر گذار باشد؟

مسلماً یکی از مکانیزم‌های مشارکت در کنش‌های جمعی احساسات است. حصر رهبران جنبش سبز یک وجهش ظلمی است که در این رفتار غیرقانونی، غیرانسانی و غیراخلاقی بر این رهبران و خانواده ها و نزدیکان آنها روا داشته می‌شود. این احساس هر انسانی را برای مشارکت در هر کنشی که منجر به پایان این ظلم شود می‌انگیزاند. اما رفع حصر انگیزه قوی‌ای برای همه کنشگران سبز از نظر سیاسی نیز هست. رفع حصر یکی از نشانه‌های پذیرش خرد از سوی حکومتگران یا بخش‌هایی از آن است و این یکی از اهداف جنبش است رفتار عقلانی و قانونی را به حکومتگران بقبولانیم.

ده روز پس از 25 بهمن با شروع تبلیغات انتخاباتی مجلس، عملا فضای سیاسی و اجتماعی کشور وارد فاز انتخابات می‌شود و یک هفته پس از آن، روز انتخابات فرا خواهد رسید. شما اخیراً در مقاله ای نوشته اید در فضای انتخاباتی، امکان سیاسی شدن جامعه در بالاترین حد است. در این شرایط امکانِ در معرضِ‌جنبش‌قراردادن بخش گسترده‌ای از جامعه محقق می‌شود، از سویی میزان سرکوب متصور کاهش پیدا می‌کند. پس از راهپیمایی سکوت 25 بهمن که می‌تواند برگرداننده شهروندان به خیابان باشد، از فرصت فضای انتخاباتی که بلافاصله پیش خواهد آمد چگونه باید بهره گرفت؟

مساله این است که فضای انتخاباتی پیش رو نیز چون فرصتی است برای تقویت و زنده شدن جنبش سبز. اینبار ما بیش از دو هفته را برای کنشگری در اختیار داریم. ضمن آنکه این کنشگری ما دیگر این امکان را دارد که عمومی و ملی باشد نه محدود به پایتخت یا شهرهای بزرگ. شاید نتوان از فعلا از بایسته‌ها بطور مشخص صحبت کرد، ولی می توان مشخصا از نابایسته ها گفت. هر رویکردی که بخواهد کنشگری را تا روز انتخابات به تعویق بیاندازد و منجر به آن بشود فضای سیاسی انتخاباتی را ترک کنیم، نادرست است. اگر آن رویکرد کنشگری در روز انتخابات را هم به در خانه ماندن تقلیل دهد هم از نظر نمادین و هم از نظر عملی فاجعه است. هم پیش از انتخابات و روز انتخابات همراهان جنبش سبز باید با حضور، شاهدان میتینگ‌های انتخاباتی و منازعات و مشاجراتی که در آنها صورت خواهد گرفت باشند. باید با حضور در ستادها و گزارش‌دهی به یکدیگر در شهرهای مختلف شبکه‌های اجتماعی جنبش سبزرا از طریق سیاسی و به واسطه خبررسانی و خبردهی سیاسی بازسازی کنند. همینطور است در روز انتخابات و در فردای انتخابات. اساساً در خانه (حوزه خصوصی) ماندن چه دخلی به حضور سیاسی در عرصه عمومی دارد؟

ما از فضای سیاسی پدید آمده در انتخابات باید به نحو احسن استفاده کنیم و این فضا را تا روز انتخابات و حتی روزهای بعد از آن، یعنی روزاعلام نتایج ترک نکنیم. ستادهای کاندیداها، مناظره ها در عرصه عمومی، رسانه‌ها و کوچه و خیابان همه فضایی است که انتخابات در اختیار ما برای تکرار دعاوی‌مان و مطالبات جنبش سبز و همینطور برای کنش‌ورزی هماهنگ قرار می دهد. پوشش خبری رسانه‌های خارجی می تواند حضور ما را هم به خودمان و هم به جهانیان اثبات کند. یعنی این مطلب مهم را نیز روشن کند که هیچ تصمیمی برای ایران نباید بدون جنبش سبز گرفته شود.

فضای آنلاین (عمومی) را ترک نکنیم

2012-01-26T14:53:00.000-08:00

تصویر «گلشیفته» هر چند بیشتر موضوعیدر «حوزه خصوصی» بود، ولی نشان داد امکانی که برای تقویت «حوزه عمومی» باگسترش شبکه های اجتماعی آنلاین فراهم آمده است، در وضعیت شکننده ای است. به باورمن موضوع گلشیفته یک نکته را به خوبی نمایاند و آن اینکه فضا برای گفتگو و صدایمیانه در فضای آنلاین تنگ تر و تنگ تر می شود. این نگران کننده است که هر موضوعیبه جای آنکه محل استدلال، انتقاد و اندیشه‌ورزی قرار گیرد، دست مایهعقده گشایی و اشاعه گفتار نفرت و تخریب شود. اگر این چنین ادامه یابد، میانه روان برای حضور ومشارکت در «فضای عمومی» دلزده، مرعوب و ساکت می شوند و این مانع پیشبرد دموکراسیاست. دوره اصلاحات اگر هیچ دستاوردی نداشت، حداقل فضایی برای عقل مداران ومیانه روان گشود تا چند صباحی صدایشان به ما، مردم برسد. جنبش سبز نیز در همینامتداد فضایی ایجاد کرد که در آن حنای شعار و تهمت و تخریب و برچسب بی رنگ بود وما را به گفتگویی عمومی می کشاند که از دل آن امید می رفت/رود همزیستی مسالمتآمیزمان محقق شود. بنظرم میانه روان، عقل مداران و اندیشه ورزان باید احساسمسئولیت کنند و با مشارکت در این فضا، آن را به دست دشمنان همزیستی و مدارانسپراند.

در مقابلاشاعه «گفتار نفرت»، حتی در میان دوستانمان، سکوت نکنیم.

جنبش سبز و لزوم کنشگری در فضای انتخاباتی، چرا و چگونه؟

2012-01-07T17:10:00.000-08:00

منبع: بی بی سی فارسی

مرتضی کاظمیان در نوشته‌ای با عنوان "انتخابات مرد؛ زنده باد انتخابات" به این نکته مهم اشاره کرده است که درحالی‌که نهاد انتخابات پس از انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ از معنا تهی شد و به نوعی مرد، اما در این روزها با تلاش‌هایی که در بازتعریف آن و تأکید بر انتخابات سالم و آزاد می‌شود، دوباره زنده شده‌است. او پس از شرح این موضوع، پرسش‌هایی از این دست را در پایان نوشته‌اش طرح می‌کند: "آیا سبزها و حامیان تغییر می‌توانند در زمان باقیمانده تا انتخابات ۱۲ اسفند، گفتمان خود را تکثیر و تبلیغ کنند؟". به باور من، پاسخ به پرسش‌های آقای کاظمیان بستگی به نگاه کلی و رویکرد جنبش سبز به تغییر دارد و لزوماً این رویکرد به تحول گفتمان و مفهوم انتخابات آنطور که آقای کاظمیان شرح داده خلاصه نمی‌شود. رویکردی که بتواند راهنمای عمل در شرایط کنونی باشد، باید "انتخابات" را به مثابه "فرصت سیاسی" ببیند. به این منظور لازم است که تمرکز ما از "انتخابات" به "فضای انتخاباتی" معطوف گردد. در این نوشته سعی خواهم کرد این رویکرد جدید را توضیح دهم.

وجوه سیاست ورزی جنبش سبز
دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی بخشی از جامعه سیاسی را به این نتیجه رساند که استراتژی تغییر و اصلاح فقط با تکیه بر نهادهای سیاسی تعریف شده در ساختار حقوقی حاکم، استراتژی‌ای ناکارآمد است و بدون بسیج نیروهای لازم برای وادار کردن حاکمیت به پذیرش قرائتی دیگر از این ساختار، اصلاحات ممکن نخواهد شد. به دلایلی که بحثش در این مجال نمی‌گنجد، آن بسیج صورت نگرفت و حاصل آن را نیز همه می‌دانیم: اخراج اصلاح‌طلبان از دولت و پسروی سیاسی دموکراسی‌خواهی در جامعه. علیرغم این شکست، اشتیاق جامعه در مشارکت در فضای انتخاباتیِ سال ۸۸ و سپس حضور میلیونی معترضان به نتایج اعلام شده، دو واقعیت مهم را در صحنه سیاسی ایران آشکار کرد: یکی ممکن بودن بسیج و دیگری ماندن نیروهای مردمی بسیج شده در چارچوب اصلاح‌طلبی.
حلقه گمشده (یا نادیده گرفته‌شده یا مورد بی‌مهری قرار گرفته) سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبانه اینک در مقام جنبش سبز رخ نموده بود. چنین بود که "اصلاح‌طبی بیست و دوم خرداد" از پس "اصلاح‌طلبی دوم خرداد" با رویکردی جدید برآمد و نقطه تمایز جدی آن نیز افزودن "خیابان" برای بالقوه کردن نیروی مردمی و پذیرش مشارکت سیاسی جامعه خارج از انتخابات بود. به عبارت دیگر، آنجا که پیش از تجربه دوران ریاست جمهوری آقای خاتمی، توافقی بر سر لزوم استفاده از انتخابات و نهادهای حقوقی حکومت همچون تسخیر کرسی‌های مجلس و شوراها و حتی ریاست جمهوری به عنوان یکی از ابزارهای سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبانه میان همه نیروهای تحول‌خواه و دموکراسی‌خواه بود، اینک امکان توافق بر سر وجه دیگر، وجه مکمل و غیرقابل اغماض آن سیاست، یعنی توافق بر سر لزوم بسیج مردمی نیز ممکن گشت. واقعیتی که چاره‌ای برای حاکمیت باقی نگذاشت که در دو جبهه به مقابله و سرکوب بپردازد: هم انتخابات را به منزله وجه "حقوقی" سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبانه به کل بی معنی و بی‌اثر کند و هم وجه "حقیقی" یعنی خیابانی این سیاست‌ورزی را به شدیدترین صورت سرکوب کند.
به این ترتیب در اثر مهندسی آرا در انتخابات ۱۳۸۸ و اصرار حاکمیت به ادامه و تشدید این روند از طریق انحلال احزاب سیاسی، دستگیری فعالان و کنشگران و نهایتاً حصر رهبران جنبش سبز نگاه نیروهای سیاسی به سیاست اصلاح‌طلبانه واقع‌بینانه‌تر شد، اما در مقابل این باور نیز در جامعه عمومیت یافت که انتخابات دیگر نمایشی بیش نیست و به انتصابات شباهت دارد. در نتیجه مشارکت سیاسی در قالب انتخابات حتی اگر کم‌هزینه هم دانسته می‌شد، بی ثمر بود و چنانچه به نتیجه آن اعتراض می‌شد، علاوه بر غیرمؤثر بودن هزینه‌بر نیز بود. حضور میلیونی در کمپین‌های انتخاباتی و از آن مهم‌تر بروز خیابانی و بی واسطه این حضور، با سناریوی ناشیانه مهندسی آراء و اتفاقات پس از آن، مشارکت در انتخابات را در اذهان مردم به کل بی معنا ساخت. مردمی که پس از قهر از مشارکت سیاسی بدلیل بی نتیجه یافتن آن در دوره اصلاحات، از سر احساس اضطرار یا رها کردن آخرین تیر ترکش، بار دیگر در انتخابات سال ۸۸ کنش جمعی را به دغدغه‌های شخصی خود ترجیح داده بودند، سرخورده‌تر از پیش نسبت به نتیجه انتخابات یا به بی عملی روی آوردند یا راه دیگری را به جز شرکت در انتخابات پی گرفتند.

انتخابات و سرمایه اجتماعی جنبش سبز
این تغییر و تحول در نگاه جامعه بدان معنا است که حتی اگر مجموعه‌ای هنوز اصلاحات را در انتخابات می‌جست، راه دشوار یا غیرممکنی را برای همراه کردن مردم در شرکت در انتخابات پیش رو داشت. بدین ترتیب برای "حفظ سرمایه اجتماعی" این نیروهای سیاسی هم که شده جنبش سبز شرکت در انتخابات را به هر نحوی -مگر پذیرش شروط آقای خاتمی که تحقق آنها نشان از تغییری بنیادین در حکومت می‌بود- از برنامه خود خارج کرد. بدین ترتیب اجماعی حداکثری در میان نیروهای سیاسی در عدم شرکت در انتخابات شکل گرفت، که از یک سو با استراتژی بیست و دوم خردادی خوانا به نظر می‌رسید و از سوی دیگر منتج بود از پرهیز از امر ناممکنِ قانع کردن جامعه برای شرکت مجدد در انتخابات.
درکل دلایل سلبی عدم شرکت در انتخابات روشن است آنچه دشوار است -‌و پرسش‌های مرتضی کاظمیان نیز در همین راستا هستندـ چگونگی تبیین دلایل ایجابی این عدمِ شرکت است. به عبارت دقیق‌تر اگر پاسخ به پرسش چرا شرکت نمی‌کنیم روشن است، پاسخ به این پرسش که شرکت نکردن چه چشم‌اندازی مثبتی را به روی ما باز می‌کند یا چه افق سیاسی جدیدی را به روی ما می‌گشاید روشن نیست. اینکه از شرکت کردن چه ضرری به ما می‌خورد آشکار است، اما پرسش مهم این است که از شرکت نکردن چه سودی می‌تواند عاید ما شود؟ اگر نخواهیم به دام ادبیات مشروعیت‌زدایی از حکومت و همراهی با استراتژی سرنگونی‌طلبان بیفتیم و مجبور به پیشه کردن قهر نباشیم، چگونه می‌توانیم انتخاباتی که برای نیروهای سیاسی و جامعه از معنا تهی و به نمایش تبدیل شده را به محلی برای پیشبرد دموکراسی تبدیل کنیم و گفتار عدم شرکت را به ابزاری ایجابی و بسیج کننده بدل نماییم؟ شاید همین دشواری حل پارادوکس مرده بودن انتخابات و زنده شدن آن است که بخشی از جامعه سیاسی را به این نتیجه رسانده است که در این مقطع به آگاهی‌بخشی و ترویج گفتار انتخابات آزاد اکتفا کنند.
اما به باور من در شرایط کنونی حتی آگاهی‌رسانی در خصوص انتخابات آزاد نیز اگر با الزامات آن همراه نشود، ناشدنی است. نخستین الزام آن احیای دوباره جنبش سبز و بازگشت انگیزه مشارکت مردمی برای مبدل شدن آن به حامل گفتار و ادبیات جدید سیاسی و آگاهی‌رسانی است. جامعه برای کنش جمعی نیاز به دورنمای امکان تغییر عینی در وضعیت خود دارد. شعار انتخابات آزاد به تنهایی اگر شرایط رسیدن به آن را نمایان نسازد، نه جذاب است و نه می‌تواند عده‌ای را قانع کند که هزینه مشارکت جمعی معطوف به آن را بپردازند. به باور من یکی از دلایلی که ما امروز با این مشکل روبرو شده‌ایم، محدود کردن مجدد سیاست اصلاح‌طلبانه به بحث در مورد وجه انتخاباتی آن و در نتیجه اکتفا کردن به تصمیم در مورد شرکت یا عدم شرکت در آن است. یعنی، بحث مهم و حیاتی وجه خیابانی سیاست‌ورزی اصلاح‌طلبانه، یعنی مهمترین دستاورد بیست‌و‌دو خرداد را به فراموشی سپرده‌ایم.
به نظر من راه‌های خروج از این وضعیت پارادوکسیکال فقط می‌تواند با اولویت دادن به این وجه از بحث یافته شود -به ویژه از منظر ارتباطِ سر برآوردن این جنبش سبز در ارتباط با فضای انتخاباتی. یعنی مسئله عاجل این نیست که ایده‌آل ما برای حل و فصل دعاوی سیاسی انتخابات است، بلکه مسئله اصلی آن است که در فضای انتخاباتی پیش رو به عنوان فرصت سیاسی چگونه می‌توانیم بر سر این ایده آل اقامه دعوا کنیم؟

انتخابات و سرمایه سیاسی جنبش سبز
اگر این ادعا را بپذیریم که جنبش سبز هنوز زنده است و به عنوان یک گزینه واقعی و جدی در پهنه سیاسی اجتماعی ایران حضور دارد -که به باور من چنین است- باید به دلایل نداشتن نمود ظاهری جنبش سبز بپردازیم. یعنی پرسش ابتدایی این است که چرا مشارکت در جنبش سبز پنهان است و امکان بروز ندارد. در یک مدل کلی پاسخ این پرسش به تعادل میزان سرکوب و انگیزه مشارکت در جنبش سبز بازمی‌گردد. یعنی در شرایطی که جامعه به‌دلیل اختناق سیاسی، وضعیت معیشت و اقتصاد، فشارهای فرهنگی و عدم پذیرش سبک‌های گوناگون زندگی مملو از نارضایتی است و جنبش سبز گزینه‌ای‌است که وعده حل چنین معضلاتی را می‌دهد، از یک سو سرکوب بیش از حد و از سوی دیگر عدم انگیزه مشارکت، سرفصل‌های موانع ظهور علنی جنبش سبز و مقابله با قدرت مستقر هستند. در این شرایط است که فضای انتخاباتی پیشِ‌رو چون آن فرصت سیاسی‌ای رخ می نمایاند که قادر است این تعادل را به سود ظهور و احیای مجدد جنبش سبز تغییر دهد. یعنی فرصتی است که در آن هم از سویی میزان سرکوب متصور کاهش پیدا می‌کند و هم از سوی دیگر انگیزه مشارکت در این فضا افزایش پیدا خواهد کرد.
مسئله این است که برای تبدیل جامعه ناراضی به جامعه معترض و تبدیل مشارکت کننده بالقوه به مشارکت کننده بالفعل ما نیاز به فرصتی داریم که هم بتوانیم ناراضیان یا مشارکت کنندگان بالقوه را در معرض جنبش قرار دهیم و هم از این طریق انگیزه مشارکت را به تناسب با میزان سرکوب افزایش دهیم. در فضای انتخاباتی، امکان سیاسی شدن جامعه در بالاترین حد است. سیاسی شدن جامعه به این معنا است که جامعه نسبت به مسائل سیاسی حساس می‌شود و پیگیر اخبار از طرق مختلف یعنی رسانه‌ها، روزنامه‌ها، سایت‌ها و شبکه شخصی‌اش است. در این شرایط امکانِ در معرضِ‌جنبش‌قراردادن بخش گسترده‌ای از جامعه محقق می‌شود، بخش عمده‌ای که در شرایط عادی امکان دسترسی به آنها نیست. وقتی جامعه سیاسی شده‌است، انتظار آن می‌رود که گفتگوهای انتقادی و اقناعی در شبکه‌های شخصی بیشتر شکل بگیرد و اگر کنشی وجود داشته باشد انگیزه مشارکت از طریق این گفتگوها امکان بالا رفتن بیابد. یعنی در فرصت انتخاباتیِ پیشِ رو موانع مشارکت تا حدی برداشته می‌شود و این فرصت نیز محقق می‌گردد که شبکه‌های غیررسمی فعال شوند.
خلاصه کلام آنکه محور قراردادن انتخابات با گفتار خواست انتخابات آزاد یا بسیج فعالانه عدم شرکت مؤید پارادوکسی است که از تلاش برای "گرم نکردن تنور انتخابات" و "بازی" خواندن آن برمی‌آید. اینها واژگان و مفاهیمی هستند به ارث مانده از دورانی که سیاست‌ورزی اصلا‌ح‌طلبانه یک وجه بیشتر نداشت و آن حضور پای صندوق‌های رأی بود. حال آنکه حل این پارادوکس را باید با عنایت به وجه دیگر این سیاست، یعنی همان خیابانی شدنی که در فضای انتخاباتی ممکن گشت جستجو کرد و فضای انتخابات پیش رو را در معادله و دستگاه دیگری که برخواسته از آن تجربه است تحلیل و تبیین کرد.
فضای انتخابات به مثابه فرصت سیاسی
فضای انتخابات پیش رو به مثابه فرصت سیاسی برای جنبش سبز بااهمیت است، نه از آن جهت که انتخابات محلی برای حل و فصل دعاوی سیاسی است، نه از آن جهت که می‌توان گفتمان انتخابات آزاد را ترویج داد و آگاهی‌رسانی کرد و دست آخر، نه از این جهت که با عدم شرکت می‌توان مشروعیت نظام را به چالش کشید، بلکه به این دلیل ساده که این وضعیت فرصتی است که شاید بتوان از طریق آن جنبش سبز را قدرتی دوباره بخشید.
از این منظر پرسش‌های مهم و محوری و عاجل این خواهد بود که با توجه فرصت پیش رو، کدام شعارها هستند که قدرت بسیج‌کنندگی و تبلور دوباره جنبش سبز را دارند؟ شعارهایی که هم انگیزه بخش باشند و هم عملی. اینکه ما فرصت پیش‌رو برای احیای جنبش سبز را به ترویج گفتمان انتخابات آزاد با تمرکز بر انتخابات مرده تقلیل بدهیم، اگر بکل ناشدنی نباشد، طی کردن مسیر عکس است. تمرکز بر فضای انتخاباتی، مستقل و فراتر از زنده بودن یا نبودن انتخابات است. برخواستن مجدد جنبش سبز با تأکید بر فرصت سیاسی، کمترین نتیجه‌اش عدم شرکت جامعه در انتخابات و گسترش ایده‌های جنبش سبز از جمله انتخابات آزاد و فعال شدن مجدد شبکه‌های اجتماعی است. هدف قرار دادن عدم شرکت -یا گفتار نازل آن یعنی همان تحریم-، و هدف قرار دادن ترویج گفتمان انتخابات آزاد نه تنها روبرو شدن با پارادوکس "انتخابات مرد، زنده باد انتخابات" است، بلکه تقلیل فرصت پیش رو نیز می‌باشد.
به عبارت دیگر می‌توان گفت در این شرایطی که انتخابات دیگر محل حل و فصل دعوای سیاسی نیست و مرده، جنبش سبز باید به فضای انتخاباتی به عنوان محلی برای احیای وجه دوم سیاست اصلاح‌طلبانه، یعنی همان وجهی که برآمدنش نقطه عطفی در مبارزات اصلاحی مردم ایران بود زنده باد بگوید.

روند مسالمت آمیز انقلاب سوریه غافلگیر کننده بود

2011-10-15T11:47:00.000-07:00

گفت و گو با «سلام کواکبی» تحلیلگر سوری

منبع: جرس

علی هنری: تاکنون رسم بر آن بوده است که جامعه ایران جز در موضوع فلسطین نسبت بهدیگر تحولات جوامع عرب و منطقه بی تفاوت باشد، اما این هم یکی از تاثیرات و ویژگیهای جنبش سبز است که این نوع نگاه را دگرگون کرده، و به تعبیری، نگاهی نو-جهانوطنی را برای جامعه ایرانی به ارمغان آورده است؛ یعنی از یک سو احساس تعلق بهسرزمین مادری ایران و اعتقاد به تحولات مستقل و درون زا، و از سوی دیگر با چشماندازی باز و نگاهی انسانی و جهانی. پاسخ به فراخوان رهبران جنبش در همبستگی باجنبش های منطقه در بیست و پنج بهمن ها و بیانیه های شورای راه سبز امید بهسازمانهای سیاسی سوری و بازخورد آن بیانیه ها نشانه های چنین دلبستگی در حوزهسازمان های سیاسی و همراهان جنبش سبز است.

در ادامه این ارتباطات با یکی از تحلیلگرانسوری به گفت وگو نشسته ایم.سلام کواکبی محقق علوم سیاسی و حوزه تخصصیش رسانه وجامعه مدنی در سوریه و جوامع عرب است.کواکبی نوه پسر عبدالرحمن کواکبی است کهبسیاری بر این عقیده اند مرحوم نایینی از مهمترین روحانیون صدر مشروطه درمعروفترین اثرش، تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة متاثر از کتاب «طبائع الاستبداد ومصارع الاستعباد» او بوده است. «سلام کواکبی» همین نکته راسندی معتبر در تاثیر متقابل ایرانیان و سوری ها می داند. این گفت وگو سویه هایمهمی از نگاه سوری ها به ایرانیان و شباهت ها و تفاوت های انقلاب سوریه و جنبش سبزرا می نمایاند.

مشروح گفت وگو با «سلامکواکبی» را در زیر می خوانید:

در مصر و تونس شاهد تحقق جنبشاجتماعی بدون رهبری قابل تشخیص بودیم؛ اکثریت تحلیلگران و محققان بر این عقیدهبودند که نقش سازماندهی سیاسی رسمی در شروع انقلاب و بسیج مردم قابل چشم پوشیبود. در مورد انقلاب سوریه چطور؟ نقش گروه های اپوزیسیون سنتی در انقلاب تا چه حدبوده است؟ سازمان های سیاسی در چه وضعیتی هم اکنون قرار دارند؟

همانطور که در مصر وتونس احزاب سنتی و رهبران سیاسی در آغاز انقلاب نقشی حاشیه ای داشتند در سوریه نیزبه همین صورت بود. این امر بیشتر به عدم حضور احزاب و سران آن ها در عرصه اجتماعیدر دهه های گذشته برمی گردد؛ دلیل آن هم مصادره فضا از سوی مقامات امنیتی و سیاسیحاکم در دهه های گذشته است.اما باید به این نکته توجه داشته باشیم که میان نیروهایسنتی مخالف و جوانان پرشور انقلابی، که نیازمند چارچوب سیاسی و دانش انباشته شدهمدیریتی هستند که اتفاقا سران احزاب مخالف برای مدتها بدون استفاده ذخیره کردهاند، محل های اتصالی وجود دارد که در بعضی زمان ها پررنگ و در دیگر زمان ها کمرنگجلوه می کند.در کل این حس غالب وجود دارد که اپوزیسیون سنتی به دنبال عقب نیفتادناز این اپوزیسیون جدید است که بطور ناگهانی از دل جامعه سر برافراشته است.در بیننیروها و اپوزیسیون سنتی برخی قابلیت آن را داشته اند که همراه با خواسته ها وتوقعات بیان شده، خود را بطور کامل در این جنبش درگیر کنند.در عوض برخی دیگر بهدلیل کندی ذاتی، تفکرات بسته، فشار استبداد و ترس از نداشتن جایگاهی مناسب در آیندهتغییرات به سمت جدایی از جنبش کشیده شده و سعی در بی اعتبار جلوه دادن آن میکنند.بالطبع مصالح گروه دوم، خواسته یا ناخواسته، با مصالح قوای سیاسی و امنیتیحاکم همراستا شده است.از دل انقلاب رهبران جوانی نیز ظهور کردند که طیف کثیری ازآنان دستگیر و خیلی ها کشته شدند، تعدادی هم از کشور خارج شده و یا مفقودالاثرهستند.درنهایت هم شورای ملی سوریه، در پایان ماه سپتامبر، تلاشی را در راستاییکپارچه سازی نیروهای مخالف سنتی اعلامیه دمشق برای گذار به دموکراسی (چندین حزبچپ و ملی)، نیروهای پرشور جوانان با گروه بندی و توزیع جغرافیایی مختلف، در کناراخوان المسلمین و احزاب کرد، آشوری و مستقل را آغاز کرد.

تقریبا یک سال پیش نشستی درخصوصجامعه مدنی در ایران و سوریه برگزار شد که شما هم در آن حضور داشتید. تحلیلگران وآکادمیسین های سوری که در آن کارگاه شرکت داشتند تاکید داشتند که میانگین سنیفعالان اپوزیسیون در سوریه نسبتا پیر است و جوانان نسبت به مسائل سیاسی و تحولاتکلان اجتماعی بشدت بی تفاوت هستند.آیا با نقش خارق العاده ای که جوانان در انقلابسوریه ایفا کردند شما غافلگیر نشدید؟ چگونه جوانان منفعل و بی تفاوت ناگهان بهمشارکت کنندگان فعالی بدل شدند که حتی جانشان را هم برای انقلاب هدیه می کنند؟

هیچ کس نمی تواندمنکر پدیده "غافلگیری" شود که دربرگیرنده تمامی وقایعی است که درکشورهای عربی اتفاق افتاده. در حقیقت آنچه در این جوامع مشاهده می شد کناریگیری توده جوان از فعالیت های سیاسی و کنش های جمعی و اشتغال بیشتر آنان به مشکلاتروزمره، درسی و کاری بود. همینطور در کل مجامع عربی هم، در برابر نفوذ فراگیرسرویس های امنیتی نوعی تسلیم شدن به چشم می خورد که منجر به کاهش و یا عدم وجودهرگونه تلاش در جهت شورش و قیام حتی در سطح نیازهای اجتماعی و اقتصادی شده بود.اما این غافلگیری کامل نیز نبود، با مراجعه به گزارش سال 2003 سازمان ملل متحد، درارتباط با توسعه در کشورهای عربی، می بینیم با اینکه گردآوردندگان گزارش پیش بینیای درخصوص وقوع انقلاب ها در منطقه نکرده اند، اما هشدارهای خطر را برای سران ایندول در صورت ادامه روند اقتصادی و سیاسی موجود به صدا درآورده اند. در اینجا ماشاهد یک دوگانگی "غافلگیری" و "انتظار" هستیم.

البته این غافلگیریاز نظر من مربوط به نقش آفرینی جوانان در داخل و خارج کشور در اعتراضات نیست، بلکهدر چگونگی این نقش آفرینی و همراه کردن روشن اندیشی در نحوه بروز آن و مهمتر ازهمه در ادامه روند مسالمت آمیز پس از گذشت هفت ماه از شروع انتفاضه – علی رغم بعضیاقدامات خشونت طلبانه انفرادی و منفک – است.

در جنبش سبز نقش کلیدی جوانانبطوری بود که ویژگی هایشان را نیز بر جنبش حک کردند. برای مثال جنبش سبز با هنر وادبیات خلاقانه و حتی با همراهی شوخی و طنز رشد پیدا کرد. آیا چنین ویژگی ای درجنبش شما هم وجود دارد و آیا این انقلاب سوریه از این جهت از جنبش ایران اثر گرفتهاست؟

من فکر می کنم تاحدی اینطور است. ولی من ترجیح می دهم در قیاس جنبش سبز و انقلاب سوریه، درخصوصآگاهی های جمعی جنبش ایران و انقلاب سوریه تفاوت ها را حفظ کنم و بر آنها تاکیدنمایم. حداقل سه انقلاب در تاریخ مدرن ایران قابل شناسایی است: انقلاب مشروطه،انقلاب اسلامی (که به یک دیکتاتوری تغییر مسیر داد) و جنبش اصلاحات که همه توسطسیستم سرکوبگری ربوده شدند. اما تاکید می کنم که ایران با وجود سرکوب و مصادرهزندگی سیاسی قادر بوده است درطی سال های گذشته جامعه مدنی نسبتا موفقی را برپا کندو تولیدات هنری در سینما و ادبیات در غنی کردن آگاهی عمومی سهم داشته اندو این عامل انگیزه بخش مشارکت در جنبش های سیاسی می تواند باشد. اماوضعیت در سوریه بسیار بسته و بدون فضای تنفسی برای جامعه سیاسی و مدنی برای دهه هااست. من فکر میکنم جنبش سبز بر همتایان سوری تاثیر داشته است. از حیث تکنیک های کهبکار می گیرند و هنر خلاقانه. ما این را به روشنی در اقتباس عبارات ثبت شده رویپلاکاردها و تابلوها می بینیم. همینطور در کاریکاتورها، موسیقی های متعدد و بعلاوهطراحی های حرفه ای روی پوسترهایی که منتشر می شود.

و جوانان و دیگر فعالان چگونهرسانه های مدرن بویژه اینترنت را برای جنبش به خدمت می گیرند. نقش این فعالیت هایآنلاین در انقلاب سوریه را چه اندازه ارزیابی می کنید؟

عادلانه نیست که نقشاینترنت را در جنبش مطلق بدانیم ولی اینترنت نقش بزرگی در اطلاع رسانی بهجوانان در رابطه با تجربیات دیگران داشته و همچنین گسترش افق دید سیاسیون و الگویبرخوردشان با پدیده ای به نام انقلاب تحت تاثیر اینترنت دگرگون شده است.البته درمواقع زیادی هم دیده شده که سایت های متنوعی که اتفاقات جنبش را رصد می کنند گاهبه مقدار قابل توجهی اتفاقات را وارونه جلوه می دهند.شبکه های اجتماعی نقش مهمی درگسترش ابزارهای لازم مانند سایت های عکس و فیلم مثل یوتیوب برای جنبش دارند. گسترشانقلاب از طریق افراد و مجموعه روابط محدودشان در اینترنت بود که بد هم نیست؛ولیکن در سیر تکاملی انقلاب برای جذب جوانان فعال و برای پررنگ تر کردن ابعادعملگرایانه در خیابان باید تلاش کرد. اینترنت در حال حاضر به یک سلاح خوب در اختیارتظاهرکنندگان صلح جو برای نقل اتفاقات یا پخش اطلاعات در رابطه با شهدا و دستگیرشدگان است.

برای ما که از دور انقلاب سوریهرا دنبال می کنیم ریشه انقلاب خیلی روشن نیست و بطور کلی آن را دموکراسی خواهانهتوصیف می کنیم.می خواهیم از زبان شما بشنویم مطالبات واقعی مردم سوریه بویژهجوانان چیست؟ نان، عزت، آزادی، دموکراسی یا همه اینها؟

اساسا اعتراضات بهخاطر عزت و نسبت به توهین و تحقیر سیستماتیکی است که بر هموطنان سوری ما از بدوتولد تا مرگ روا داشته می شود و این به این معنی نیست که چیز دیگری نیست، فسادگسترده، سرکوب شدید، قطع آزادی ها و همچنین جو عمومی جامعه به آغاز تظاهراتکمک کرده است. همچنین عوامل اقتصادی به عنوان یک عامل اصلی و اساسی به دلیل توزیعناعادلانه درآمد، فساد، حذف طبقه متوسط و فقیر کردن این طبقه و تبدیل اقتصاد بهاقتصاد مصلحتی برای حفظ نظام با تخریب بخش عمومی نیز از این دست عوامل است. واعتقاد دارم این عوامل با هم همپوشانی دارند و به هم مرتبطند، به دست آوردن آزادیو اکتساب کرامت از عوامل اساسی و کلیدی ایجاد یک شهروند واقعی است به این معنی کهاو را قادر می کند در زیست سیاسی و اجتماعی و اقتصادی کنشی فعال و ایجابی داشتهباشد.

در پایان، انتظار مردم سوریه ازناظران جهانی بویژه مردم ایران – نه حکومت ایران- چیست؟

به عقیده من همبستگی جهانی و انسانی در حمایتمعنوی از خیزش سوریه نقش برجسته ای دارند. پیوندهای فرهنگی و تاریخی بین مردم دوکشور صرفنظر از ایدئولوژی و سیستم سیاسی حاکم، باید آینده ای بهتر برای هر دوی مابسازد.معتقدم موضع اصلاح طلبان ایرانی در حمایت از برادران سوریشان آشکار است ولیضروری است که ذهن ناظر ایرانی از آثار جنگ روانی تخریبی که مایل است اعتراضات سوریرا به نوعی منازعه طایفه ای و ضد برخی مذاهب و فرقه ها تقلیل بدهد دور باشد. سوریهای ها در طی قرن ها موفق شده اند در کنار هم زندگی کنند و سوریه در خطر اختلافات وجدایی های فرقه ای نیست؛ هرچند دشمن شیطانی می خواهد بر آن دامن بزند. و تاثیری کهدر انقلاب مشروطه در آغاز قرن بیستم متفکری چون نایینی از عبدالرحمن کواکبی گرفتهبزرگترین سند ارتباط صمیمانه و انسانی بین دو ملت ما است که بستری برای فوایدمتقابل بیشتر فراهم می کند و یک بعد انسانی و حقیقی به روابط آینده آنهاخواهد داد.

جنبش سبز دمکراتیک ترین حرکت جامعه ایران است

2011-10-07T17:56:00.000-07:00

گفت و گو با سعید پیوندی

منبع: جرس

علی هنری: «رهبریِ» افقی و غیرفرهمند و نقش پررنگ شبکه های اجتماعی در «سازماندهی»،هم واقعیتی غیرقابل انکار در جنبش سبز هستند و هم موضوع گفت وگو و بحث و جدل صاحبنظرانو کنشگرانِ این جنبش. بحث و جدلی که در این دو سال و نیمه بیش و کمدر دو سطح مباحث نظری و کنش سیاسی همواره در جریان بوده است. اما همراه شدن حصررهبران جنبش با کم رنگ شدن حضور علنی و خیابانی معترضان بحث رهبری و سازماندهی را اینروزها به اوج خود رسانده است. با هدف بازکردن این بحث از منظر جامعه شناسی با دکترسعید پیوندی جامعه شناس و استادیار دانشگاه پاریس 8 به گفت وگو نشسته ایم.

دکتر پیوندی بر این باور است اینکه رهبری فرهمند و سازماندهی عمودی بشکل گذشتهدر جنبش های اجتماعی اخیر دیده نمی شود نه بدلایل وجود تکنولوژی مدرن و اشکال جدیدسازمانیابی است، بلکه برآمده از تغییر ذهنیت انسان معاصر و رابطه او با خویش ودنیا است. او در مورد جنبش سبز یادآور می شود با حصر رهبران، جنبش سبز تغییر ماهوینخواهد داشت، ولی این امکان وجود دارد تکروی ها، جداسری ها، شتابزدگی ها، خود محور بینی و کارهای فردی این یا آن به اعتبار عمومی جنبش و انسجام آنلطمه زند. برای اجتناب از این آسیب ها دکتر پیوندی دراین گفت وگو تاکید می کند مبارزه جنبش سبز نباید محدود به کنشگری های سیاسی معمولاز قبیل دفاع از زندانیان سیاسی، گرامیداشت شهدا و یا افشای خطاها یا فساد حاکمباشد، بلکه جنبش سبز «باید بتواند ارزش ها و دمکراسی که از آن حرف می زند را درپراتیک روزمره خود عملی کند».

مشروح این گفت وگو را در زیر می خوانید:

آقای دکتر پیوندی! موضوع رهبری و سازماندهی در جنبش های اجتماعی پس از تجربهجنبش سبز و بهار عربی محل بحث و گفت و گودر میان صاحبنظران و رسانه ها قرار گرفته است. عموما تحلیل ها و توصیف ها بااستناد به نظریه های غربی متکی بر نقش رهبری و سازمان های سیاسی است که با کمرنگبودن نقش رهبری و سازماندهی در جنبش های اخیر کاربرد این نظریه ها با دشواری ها وکاستی های روشنی همراه شده است. نظر شما چیست؟ نقش رهبری و سازماندهی درجنبش‌های دموکراسی خواهانه در جوامع از لحاظ سیاسی بسته چه تغییری کرده است که تااین حد مورد بحث است؟

مقایسه جنبش هاییکه به آن ها نام بهار عربی داده شده با جنبش های اجتماعی دهه های گذشته نشان دهندهتغییر مهمی در زمینه نقش رهبری و سازماندهی و پروژه سیاسی است که شما هم به آن بدرستی اشاره می کنید. این وضعیت جدید هممی تواند ناشی از سرکوب سیاسی و بی رمقی سازمان های سیاسی این کشورها و عدم وجودچهره های سیاسی مقبول و دارای وجه عمومی باشد و هم نتیجه تحولات مهم اجتماعی وفرهنگی سال های اخیر در سراسر دنیا از جمله در منطقه ای که ما در آن زندگی می کنیم.در نگاهی اولیه می توان گفت که تحولات ناشی از فن آوری جدید اطلاعات و ارتباطات ونقش رسانه های جدید به عنوان عامل جدید در معادلات اجتماعی کنونی تاثیر مهمی دارند.برای مثال درباره نقش فیس بوک و یا تویتر در شکل دادن به نوعی سازماندهیاجتماعی و بوجود آوردن شبکه جدید و مجازی رابطه اجتماعی سخن بسیار گفته می شود.اما به نظر من آنچه که به گونه اساسی در حال تغییر است رابطه افراد با خویشتن، باجامعه و طبیعت، با حوزه عمومی و یا با سازمان های اجتماعی است. مرکز زلزله مهماجتماعی که رخ داده نه تکنولوژی و اشکال جدید سازمانیابی که خالق این تکنولوژییعنی انسان و روابط اوست. به همین خاطر هم رابطه افراد با رهبری سیاسی، با سازمان هاو با حوزه عمومی دستخوش تغییرات مهمی شده است. ما شاهد گسترش نوعی فردیت جدید درجامعه هستیم که رابطه خود با مفاهیمی مانند آزادی فردی، آزادی های جمعی و منافععمومی، همبستگی، ایثار و ...را بازتعریف می کند. رابطه بین نسل ها و بویژه موقعیتگروه های جوان تر جامعه هم تغییر کرده است. مسئله فقط بر سر کم رنگ شدن نقش رهبرییا رهبری فرهمند نیست، این موضوع درباره احزاب و سازمان ها و یا روشنفکران مرجع همصدق می کند. یعنی بازیگر اجتماعی دیگر کمتر تمایل دارد در جنبش حل شود و دنباله روو یا سیاهی لشکر چشم و گوش بسته آن باشد بلکه بیشتر در آن مشارکت می کند و چه بساحتا در این یا آن موضوع با رهبری و پروژه عمومی جنبش دارای اختلاف نظر باشد و آنرابیان کند. اشکال طغیانی اعتراض عمومی از جمله به شکاف ژرف میان این ذهنیت و توقعجدید فرد و واقعیت اجتماعی و اشکال حکومتی است که حرمتی برای انسان و حقوق مدنی او قایل نیست و دردنیای عقب مانده ای بسر می برد که با فرهنگ در حال گسترش میان شهروندان بیگانهاست.

این پدیده فقط شامل کشورهایی نمی شود که ساختارهای سیاسی بسته و غیر مشارکتیدارند. در کشورهای دمکراتیک نیز چنین تغییراتی قابل مشاهده اند. شخصیت های فرهمندو یا روشنفکران دیگر نفوذ و اعتبار گذشته را ندارند و اشکال مشارکت و سازمان یابیهم دگرگون می شوند. امروز دیگردر کشورهای غربی نیز دیگر جنبش های مشابه سال های 60و 70 میلادی کمتر به وقوع می پیوندد و جنبش های اجتماعی جدید این منطقه نسبت بهگذشته دستخوش تغییرات جدی شده اند و یا جنبش های هویتی (اقلیت ها، مهاجران) گاه زودگذر بوجود می آیند که شباهت کمی با جنبشهای اجتماعی با گرایش طبقاتی شناخته شده دارند.

این سوال پیشمی آید که موقعیت علوم انسانی در این وضعیت چگونه است؟ آیا برای تحلیل و توصیف اینپدیده های جدید نیاز به نظریه پردازی ها و الگو های جدید و بومی است یا می توان برنظریه های کلاسیک علوم انسانی متکی بود؟

نظریه های علوم انسانی پیرامون جنبش های اجتماعی از تحلیل عینی و انتقادی جنبشهای اجتماعی یک قرن گذشته شکل گرفتند. حال اگر این تئوری ها برای شناخت و درک جنبشهای جدید و نوظهور ناکافی هستند باید با دیدی انتقادی به سراغ آنها رفت و بهبازبینی آنها پرداخت. نظریه های علوم انسانی اعتبار خود را از واقعیت های اجتماعی کسب می کنندو بازخوانی انتقادی آنها از همین منظر دارای اهمیت است. علوم انسانی بومی به آنگونه که در ایران امروز گفته می شود وجود خارجی ندارد. خوانش نظریه های علومانسانی باید همیشه و در همه جا از منظر بومی و محلی صورت پذیرد و معنای روش شناسی(متدولوژی) هم همین است. یعنی خوانش انتقادی دانش موجود در شرایط محلی و جدید. درحقیقت مشکل اصلی در علوم انسانی نیست بلکه در کسانی است که بطور غیر خلاق و غیرانتقادی به سراغ علوم انسانی می روند. نظریه های علوم انسانی ابزاری برای اندیشیدنو درک کردن هستند و نه قالب هایی جامد برای توضیح پدیده های اجتماعی. نقطه حرکت ماباید تجربه های در حال وقوع باشد و نه نظریه های از پیش ساخته و پرداخته شده. اینورودی پدیدار شناسانه به ما کمک می کند جنبش اجتماعی را آن گونه که وجود دارد وتوسط بازیگران آن درک و معنا می شود ببینیم و اشکال بدیع آنرا با کمک دانش موجودتوضیح دهیم و از این طریق بر غنای نظری علوم انسانی بیفزاییم.

واقعیت این است که جنبش های اخیر درمنطقه دارای ابعاد بدیع و بی سابقه ای هستند که درک آنها نیاز به پژوهش های جدید وبازاندیشی در نظریه های پیشین دارد. برای مثال نقش گروه های جدید روشنفکری کهفرهاد خسرو خاور به آنها روشنفکران میانی (یا میانجی) نام داده در گذشته به اینگونه وجود نداشت. این گروه جدید در انتقال و گسترش مفاهیم جامعه مدنی و باز نقشفعالی در افکار عمومی بازی می کند بدون آنکه دارای تولید نظری، اعتبار و مشروعیتوسیع روشنفکران مرجع نسل های گذشته باشد. دمکراتیزه شدن آموزش عالی و گسترش بیسابقه رسانه های جدید در شکل گیری این گروه جدید نقش داشته است. در جنبش سبز و یاحرکت کشورهای عربی ما دیگر روشنفکرانی نداشتیم که مرجع و دارای وجه عمومی و اعتباربسیار تعیین کننده باشند و بیشتر دانشجویان، روزنامه نگاران و فعالین مدنی نقشحلقه واسطه با افکار عمومی را بازی می کردند. وجود رسانه های جدید به گسترش ایننقش کمک کرده ولی این پدیده فراتر از بعد فنی و مادی است. چیزی در ذهنیت انسانمعاصر و رابطه او با خویش و دنیا عوض شده است.

نقش جوانان درجنبش های اخیر و جنبش سبز غیرقابل انکار است. به باور شما شاخصه های جمعیت شناختی مانند سن و سطح تحصیلات بیشتر در تفاوت نقشرهبری و سازماندهی در جنبش های دموکراسی خواهانه اخیر نقش دارند یا خیر شرایط ساختارینظام های خودکامه که جامعه مدنی را تضعیف میکند عامل پدیدآمدن اشکال دیگری ازرهبری و سازماندهی هستند؟ به عبارت دیگر ویژگی های جنبش های اخیر بطور خاص سازماندهیو رهبری آن ها به ساختارهای این نظام ها مربوط است یا به خصوصیات و ویژگی های کنشگرانِدموکراسی خواه؟

می توان درباره تاثیر هر دو عامل یعنی جوانی جمعیت و عدم وجود ساختارهای مدنیمیانجی میان دولت و افکار عمومی در بوجود آمدن جنبش های جدید فکر کرد. همزمان می توانگفت هر دوی این عوامل در گذشته هم وجود داشتند ولی چنین جنبش هایی شکل نگرفتند.ایران زمان انقلاب 1357 هم این دو ویژگی را داشت ولی سرنوشت دیگری پیدا کرد. هرجنبش اجتماعی دارای یک وجه تاریخی و یک بعد نهادگزارانه است. جنبش اجتماعی همنتیجه یک دوره و روند تاریخی است و هم از وقایع و رویدادهای زمان حال بوجود می اید.نوعی دیالکتیک دایمی دوگانه وجود دارد میان شرایط خاص یک لحظه و روندهای عمومیجامعه و نیز تقابل عناصر نهادی شده (آنچه موجود است) با عناصر نهادگزار (آنچه در حال بوجود آمدن است).دستفروشی که در تونس خود را آتش زد رویداد خاص و لحظه ای بود ولی این حرکت در متنعام تاریخ معاصر تونس، شرایط عمومی جامعه و تجربه تاریخی و حافظه جمعی مردم بهکبریتی در انبار باروت تبدیل شد. کسانی دیگری نیز در همین منطقه و یا در ایران خودرا از روی یاس و استیصال آتش زده بودند بدون اینکه حرکت بزرگ اجتماعی را ایجادکنند.

نکته ای که باید در حرکت های جدید مورد توجه قرار گیرد معنای تغییرات و سمتآنهاست. در جنبش های جدید فقط اشکال سازمانی و رابطه با رهبری دستخوش تغییر نشدند،پروژه، روح و پیام این جنبش ها هم دگرگون شده اند. این جنبش ها به این لحظه تاریخیاز حیات بشریت و نیز روانشناسی مردم منطقه تعلق دارند. آنچه که جدید است معنا وگفتمان در حال ظهور این جنبش ها و نوع سازمانیابی آنهاست. تغییرات عینی و ساختاری را نباید بطور مصنوعیاز تغییرات ذهنی و روانشناسانه و یا فرهنگی جدا کرد. من بیشتر با بخش دوم پرسش شماموافقم. در حقیقت پدیدهای اجتماعی و انسانی خصلت در هم تنیده و بسیار پیچیدهدارند. اجزای تشکیل دهنده یک دستگاه و یا ماشین هر چه قدر هم غامض و دشوار باشندحالت در هم تنیده ندارند و به آسانی می توان آنها را از هم تفکیک کرد و جایگاه هریک را با دقت علمی توضیح داد و اندازه گرفت. تفاوت پدیده اجتماعی با دستگاه وماشین این است که اجزاء تشکیل دهنده اولی در هم تنیده اند و تفکیک و اندازه گیریعینی آنها ناممکن است. بنابراین توضیح پدیده اجتماعی با دقت ریاضی وجود ندارد وبیشتر باید به سراغ درک رویدادها رفت و پذیرفت که ابهام و تردید هم عنصرجدایی ناپذیر شناخت و روش شناسی ما در برخورد با پدیده هایانسانی و اجتماعی است.

اجازه بدهیدبا این مختصات فکری و نظری که شما معرفی کردید کمی اختصاصی تر به جنبش اجتماعی سبزو رهبریِ آن آقایان کروبی و موسوی بپردازیم.اساسا رهبری در جنبش سبز را چگونه می توانیم توضیح دهیم؟ رهبران از ابتدا تا پیشاز حصر همواره از یک نوع رهبری عمودی و فرهمند پرهیز داشتند و این را در گفتار وعمل دنبال می کردند. این شیوه چه فواید و چه معایبی برای جنبش سبز داشته است؟

جنبش سبز درجریان انتخابات و اعتراض به نتیجه آن شکل گرفت در نتیجه این جنبش بر خلاف جنبش هایاعتراضی در کشورهای عربی از بیرون حکومت و در اعتراض به ساختار سیاسی بسته بوجودنیامد. رهبری جنبش سبز هم تا حدود زیادیاز این شرایط ویژه تاثیر پذیرفته بود. هر دو شخصیت اصلی جنبش سبز زمانی صاحبمسئولیت و مقام در بالاترین رده های حکومتی بودند و در زبان رایج حکومتی "غیر خودی" به شمار نمی رفتند هر چند دست اندرکاران کنونی رابطه خوبی با آنهانداشتند. همزمان قصد آشکار و اصلی این دو اصلاح نظام در راستای دمکراتیزه کردن آنبود. این وابستگی از یکسو اجازه می داد این دو نفر بتوانند در انتخابات شرکت کنندو طیف های ناراضی داخل حکومتی را هم به سوی خود بکشانند. کسانی هم که به پای صندوقهای رای رفتند به نوعی به تغییر شرایط از طریق انتخابات باور داشتند. همزمان وجودهمین باور و نیز نوع برخورد رهبری جنبش با نظام جمهوری اسلامی سبب شد در رونداعتراض به حکومتی که حاضر نبود به خواست مشروع مردم تن در دهد مشابه کشورهای عربی نباشد. ضمن آنکهآقایان موسوی و کروبی ناچار بودند تعادل ظریف و شکننده میان گروه های رادیکال تر جنبشسبز را با سایر طیف های آن که قصد رویارویی با جمهوری اسلامی را نداشتند را حفظکنند و این کار آسانی نبود. بوجود نیامدن رهبری عمودی تا حدودی نتیجه این معادلهبغرنج هم بود. در حقیقت گفتمان جنبش سبز و نوع رهبری آن در روند گسترش جنبش سبز وتجربه های روزمره آن شکل گرفت. البته نمی توان درباره زیان ها و فواید رهبری عمودیو یا فرهمند در جنبش سبز بحث چندانی کرد چرا که از نظر من ترکیب و روانشناسی وذهنیت جنبش و رهبران آن در عمل چنین فرضیه ای را غیر محتمل می سازد. از دیدگاه منمسئله قابل بحث در ایران در رابطه با رهبری جنبش نوع برخورد به جمهوری اسلامی واستراتژی سیاسی است که پس از انتخابات پیش رفت. بخش مثبت این تجربه مشروعیت دموکراسی، حقوق بشرو روش های ضد خشونت و دمکراتیک رهبران جنبش و یا فاصله گیری تدریجی از حکومت بودکه به روند مشروعیت زدایی از جمهوری اسلامی شتاب بخشید و آیت الله خامنه ای که درگذشته در پس دعواها و تنش ها پنهان بوذ را به مقابل صحنه آورد.

جامعه شناسانبر این نظر توافق دارند که شبکه های اجتماعی آنلاین و رسانه های اینترنتی یک نوعرهبری و سازماندهی و افقی را در جنبش های اجتماعی شکل می دهند یا تسهیل می کنند.چقدر ویژگی های فضای آنلاین در شکل رهبری –غیرفرهمند- و سازماندهی جنبش سبز و جنبشهای اخیر نقش داشته است.

فضای مجازی دردمکراتیزه کردن رسانه ها و پیدایی بازیگران جدید رسانه ای و نیز نوع دسترسی بهاطلاعات نقش مهمی در جامعه بازی می کنند. این شبکه ها همچنین می توانند اشکال وقالب های جدید ارتباط اجتماعی را بوجود آورند که در گذشته وجود نداشت. این نقش باآنکه نبود یا ضعف سازمان های مدنی را تا حدودی جبران می کند همزمان به تقویت پدیدهفردیت جدید و روابط جدید فرد با خویشتن و جامعه و دیگران هم می انجامد. باید بیشترنقش رسانه های جدید را اینگونه دید زیرا دگرگونی ها از بعد عینی و عملی به مراتبفراتر می رود و ذهنیت و شعور فردی و رابطه بین ذهنیتی میان فرد و جنبش و رهبری آنرا در بر می گیرد. نکته جالب در تجربه جنبش سبز درک و توجه ویژه آقای موسوی به اینرسانه ها و این واقعیت های جدید بود. او توانست با درک این شبکه و وسیله جدید ازآن به خوبی بهره گیرد. این گونه بهره گرفتن از فن آوری جدید بخشی از نوآوری جنبشسبز در ایران بود. اما همزمان باز تکرار می کنم که عدم شکل گیری رهبری فرهمند و یادمکراتیزه شدن رابطه رهبری با توده ها فقط به خاطر تکنولوژی و یا قالب های جدیدسازمانیابی بازیگران اجتماعی نیست. پروژه این جنبش ها و نوع نگاه بازیگران آن نیزبسیار دگرگون شده است.

بیش از دویست وبیست روز است که ارتباط رهبران جنبش سبز با بدنه قطع شده، ولی جنبش سبز همچنانعلائم حیاتی از خود نشان می دهد، پرسش این است که آیا ادامه این حصر می تواند بهتغییر ماهوی این جنبش بینجامد؟ یعنی مثلا جنبش را رادیکال تر یا مصالحه جو تر کند؟

به نظر منآقایان موسوی و کروبی نقش نمادین و نیز واقعی مهمی در جنبش سبز داشتند و دارند وهمانگونه که به روشنی می توان مشاهده کرد غیبت آن ها برای این حرکت بسیار منفیبوده است. مشکل اساسی در کوتاه مدت سردرگمی و سرخوردگی این جنبش است. دستگاهحکومتی ایران با آگاهی از این نقش و جایگاه به حبس آنها اقدام کرد. ضعف بزرگ جنبشسبز ناتوانی در پر کردن نسبی این جای خالیست و بدست گرفتن ابتکار عمل است. همزمان گاهتکروی ها، جداسری ها، شتاب زدگی ها، خود محور بینی و کارهای فردی این یا آن بهاعتبار عمومی جنبش و انسجام آن لطمه می زند. ما در ایران متاسفانه تجربه مثبت وبادوامی در کار جمعی سیاسی نداریم و این فرهنگ منفی به نحوی در جنبش سبز هم تاثیرمی گذارد. خطر ادامه حصر بیش از آنکه تغییر ماهوی جنبش باشد افول و انزوا وپراکندگی آن است بویژه آنکه رابطه این جنبش با بقیه اپوزیسیون دچار ابهام فراواناست.

با این تفاسیرآینده جنبش سبز را چگونه می بینید؟ بهرحال حصر رهبران محتمل است تا آینده ای نهچندان نزدیک ادامه یابد چه راهی باید پی گرفت؟

جنبش سبز شاید بدون اغراق دمکراتیک ترین حرکت جامعهایران از انقلاب مشروطیت به این سو بوده است. اگر انقلاب مشروطیت را جنبشی شبهدمکراتیک بنامیم، انقلاب 1357 غیر دمکراتیک بود و جنبش سبز خصلتی دمکراتیک داشت.این طبقه بندی از جمله با پروژه های سیاسی هر یک از این رویدادهای بزرگ و نیز نوعمشارکت مردم و رابطه آنها با لیدرشیپ قابل درک است. در حقیقت جنبش سبز بازتاب نوعیبلوغ مدنی و پختگی جامعه ایران 30 سال پس از انقلاب 1357 بود. این جنبش، با وجودسرکوب شدید، هنوز در روانشناسی و ذهنیت جامعه ایران حضوری پررنگ دارد. این اعتبارو پیام اصلی جنبش سبز سرمایه معنوی آن یه شمار می روند. جنبش سبز با به میان کشیدنبرخی مفاهیم و ارزش های نو توانست به شکل گیری نوعی فرهنگ سیاسی جدید هم کمک کند.این ارزش های نو مانند احترام به دمکراسی، حقوق بشر و مبارزه بدون خشونت فقط دغدغهامروز جنبش در برابر حکومتی که روش های استبدادی دارد نیست. این مفاهیم و ارزش هابا جامعه و دموکراسی آینده ایران بیشتر در ارتباط هستند. به نظر من نیروهای زنده جنبش سبز باید در جستجویراه های برون رفت از بن بست کنونی و مشارکت فعال در بحث های اصلی جامعه ایرانباشند. مسئله فقط دفاع از زندانیان سیاسی، گرامیداشت شهدای سبز و یا افشای این یاآن خطای سیاسی حاکمیت و فساد موجود نیست. بسنده کردن به این بخش از مبارزه سیاسی،با همه اهمیت و ضرورت آن، ماندن در منطق و دورنمای حریف است. مسئله اصلی جنبش سبزاندیشیدن پیرامون آینده و چگونگی برخورد با مشکلات و بن بست های پر شمار اقتصادی،اجتماعی و اخلاقی جامعه ایران است. ضمن آنکه جنبش سبز باید بتواند ارزش ها و دمکراسیکه از آن حرف میزند در پراتیک روزمره خود عملی کند. ایران بدون دمکرات های واقعی آیندهروشنی نخواهد داشت. جنبش سبز باید بتواند به مدرسه آموختن و پراتیک این دمکراسیتبدیل شود.

روایت "ملاقات" میرحسین موسوی و گابریل گارسیا مارکز

2011-09-22T03:56:00.000-07:00

نقش «موقعیت» در شبکه های اجتماعی

منبع: جمهوری خواهی

پس از روزها بی‌خبری، زمانی که بالاخره گزارشی از دیدار میرحسین موسوی و زهرارهنورد با فرزندان‌شان در تارنمای کلمه کار شد، موجی از تحرک در میان همراهان جنبش دردویستمین روز قطع ارتباط رهبران جنبش سبز با همراهان آن درگرفت. اما آنچه در اینمیان شاخص شد و این پدیده را به یک کنش عملی وسیع بدل کرد، انتشار یک حاشیهدر آغاز به‌ نظر کم اهمیت از این دیدار بود که یکی از بستگان میرحسین موسوی درفیسبوک خود منتشر کرد: "این کتاب [گزارش یک آدم ربایی اثر مارکز] را ...سفارش کرده است به دخترا که حتما بخونید". مرور سلسله حوادث پیرامون این گزارش و خبر، از یک سوتوانایی‌های جنبش سبز را در بکارگرفتن شبکه‌های اجتماعی اعم از رسمی و غیررسمی و آنلاین و آفلاین را نشان می‌دهد واز سوی دیگر، بخشی از ضعف و آسیب این کاربری را برجسته می‌سازد. در این یادداشت بههر دو آنها خواهم پرداخت.

هنوز چندروزی از خبری شدن دیدار میرحسین و رهنورد با فرزندانش نگذشتهبود که همسر برادر میرحسین در صفحهفیسبوک خودبا انتشار تصویری از کتاب "گزارش یک آدم‌ربایی" اثر گابریل گارسیا مارکزسفارش میرحسین به خواندن این کتاب به فرزندانش را همگانی کرد. این پیام که برایجویا شدن از احوال این روزهای رهبر جنبش سبز باید این کتاب را مطالعه کرد به سرعتاز طریق شبکه‌های اجتماعی منتقل شد. بلافاصلهنسخه دیجیتالی کتاب برای دانلود کردن به اشتراک گذاشته شد(1) و از طریق همین شبکه‌هایاجتماعی خبررسانی شد. در همان روز نخست بیش از دوهزار بار فایل کتاب دانلود شد. درپی آن صفحه ای نیز با عنوان گزارش یک آدمربایی - حال و هوای یک رئیس جمهوری در حصر در فیسبوک وتوییتر ساخته شد و اعضای صفحه که ساعت به ساعت بر تعدادشان افزوده می‌شد بایکدیگر کتاب را مرور کردند و جمله‌ها وعبارت هایی از آن را در آن صفحه به اشتراک گذاشتند. بسیاری از سایت‌های خبری نیز این مضمون را تکرار کردند: "اگرمی‌خواهید از شرایط من در این ایام جویا شوید کتاب "گزارش یک آدم‌ربایی"اثر گابریل گارسیا مارکز را مطالعه کنید."

در این میان با انتشار تصویری از صفحه فیسبوکنویسنده کتاب –گابریل گارسیا مارکز- اخبار پیرامون گزارش یک آدم‌رباییدر شبکه های مجازی اوج گرفت(2). شبکه‌های اجتماعی عکسی از صفحه فیسبوکمارکز با بیش از سیصدهزار عضو را به اشتراک گذاشتند که مارکز بازبان انگلیسی همان جمله معروف را به نقل از میرحسین موسوی آورده بود. گردشاین خبر و هجوم به صفحه مارکز در نوع خود کم‌نظیر بود بطوریکه ظرف سه روز بیش ازسه هزار و پانصد نفر این پست مارکز را «لایک» کردند و نزدیک به هزار نفر آن را درفیسبوک به اشتراک گذاشتند. در آغاز هفته نیز رسانه ها گزارش کردند دوچاپ متفاوت از کتابِ گزارش یک آدم ربایی پرفروشترین کتاب‌های این هفته شده‌اند.این خبر نیز خود به موضوع داغ بالاترینتبدیل شد.

این واقعه در نگاه اول طبیعی می‌نماید: بارها از زمان خیزش جنبش سبز با اتفاق‌های مشابهی مواجه بوده‌ایم، هرچندکه در این دوسال و نیم کمتر اینگونه رویدادها بطور جدی موضوع تحلیل قرار گرفته‌اند.مرور دقیق و تحلیل این رویداد از دو منظر حائز اهمیت است؛ از یک سو قدرت انگیزه‌بخشیو امکان کنش‌های جمعی و خبررسانی فضای آنلاین را آشکار می‌سازد و ما را به تقویتاین امکانات ترغیب می‌کند و از سوی دیگر، از آسیب‌های استفاده از این فضا پرده برمی دارد کهباید به آن ها توجه داشته باشیم و برای رفع آنها کوشش کنیم. در خطوط زیر با کمک ابزار و الگوهای جامعه‌شناسی واقعه اخیررا مرور خواهم کرد و سپس به تحلیل آن خواهم پرداخت.

بررسی چرخه کامل واقعه

خبر دیدار میرحسین و رهنورد با فرزندانشان و جمله‌ای ازرهبر جنبش سبز، همچون منبع انگیزه برای جامعه عمل می‌کند. رویدادی در فضای "آفلاین"توجه کنشگران رسمی و غیررسمی جنبش سبز را به دریافت و انتشار خبر و گرفتن جزییاتپیرامون آن ترغیب می‌کند. الزامات این توجه در فضای آنلاین محقق می‌شوند؛ یعنی خبردرجایی تولید و منتشر می‌شود که شبکه‌های بهم‌پیوسته جنبش سبز فعال هستند و نسخهالکترونیکی کتاب در همان فضا قرار می‌گیرد تا به‌سرعت، تعداد افراد زیادی بتوانند بهآن دسترسی پیدا کنند. همچنین، شبکه‌های "آنلاین" و رسانه‌های اینترنتی -‌بهدلیل کم ریسک بودن و اینکه کنشگران سبز در آنها دستِ بالا را دارند- محل و بسترکنش‌ قرار می‌گیرند. کنش‌ جمعی از انگیزه نشات گرفته درفضای آفلاین زایده می‌شود؛ شورو شوقی که پیرامون صفحه "گزارش یک آدم ربایی - حال و هوای یک رئیس جمهوری در حصر" به‌وجود آمد از وجود انگیزه مشارکت بسیاربالا در میان کاربران نشان دارد. لازم به یادآوری است هر کنش جمعی، چه در فضایآنلاین و چه آفلاین، نیاز به انگیزه مشارکت دارد. با فعال شدن شبکه‌های رسمی وغیررسمی عده زیادی انگیزه مشارکت می‌یابند و اخبار و گزارش‌های فراوانی پیرامون موضوعنوشته می‌شود و حوادث دیگری در کنار آن رقم می‌خورد و به فضای آفلاین کشیده می‌شود.در مورد مشخص اخیر، خبر از طریق شبکه‌های غیررسمی در فضای آفلاین پخش شده‌استبطوریکه کسانی که دسترسی به نسخه الکترونیکی کتاب نداشته‌اند یا آنقدربا خواندن کتاب آنلاین راحت نیستند انگیزه خرید کتاب وخواندن پیدا میکنند ونسخه کاغذی کتاب نیز خواهان بسیاری پیدا میکند و به فهرست پرفروش ها میرسد.

خلاصه آنکه اتفاقی در فضای "آفلاین" اینقابلیت را می‌یابد که انگیزه مشارکت در فضای "آنلاین" بیافریند.کنشگران رسمی و غیررسمی در فضای آنلاین به انتشار خبر و خلق کنش‌های جمعی و انگیزهآفرینی و آگاهی‌رسانی و گفت‌و‌گو اقدام می‌کنند. انتشار خبر و ایجادانگیزه به حدی می‌رسد که موضوع از طریق شبکه‌های واسط مانند رسانه‌هایصوتی و تصویری و شبکه‌های غیررسمی "آفلاین" به بسیاری دیگر که دسترسی بهاینترنت ندارند سرایت می‌کند و به یک اتفاق و کنش هماهنگ در فضای آفلاین منتجمی‌شود. از سوی دیگر این اتفاق وجهی جهانی می‌یابد واز مرزهای جغرافیایی، ملی و زبانی نیز گذر می‌کند.

این چرخه کاملترین چرخه استفاده از شبکه‌های آنلایندر جنبش‌های اجتماعی است. همه این رویداد نشان از قدرت ما (سبزها) در بخدمت گرفتناینترنت و شبکه‌های اجتماعی در خبررسانی، افزایش انگیزه، خلق و شکل‌دهی کنشجمعی و دستِ آخر، رساندن پیام به ماورای مرزهای جغرافیایی و ملی‌مان وانعکاس آن است. اما در این چرخه یک نکته مغفول مانده که باید به آن توجه نشان داد. آگاهی از آنکه مسیر این چرخهچگونه طی می‌شود و کنشگران و ابزارهای درونی این چرخه چه هستند و چگونه عمل می‌کنندبرای کنشگران رسمی و غیررسمی یک جنبش اجتماعی حائز اهمیت است. اتفاقا با نگاهیمجدد به رویداد ما را به این امر هشدار می‌دهد که این آگاهی نه تنها در میانهمراهان سبز که حتی در میان کنشگران دائمی سبز نیز وجود ندارد.

اینترنت چراغ جادو نیست

گابریل گارسیا مارکز هم از میرحسین موسوی می‌گوید عبارتی بود که صدها و شاید هزارها بار در صفحه‌های شبکه‌هایاجتماعی و رسانه‌های آنلاین در این چند روز نقش بست. این اشاره دارد به همان لینکو جمله ای که درصفحه گابریل گارسیا مارکز آمده‌است. یعنی جمله "اگر می‌خواهید از شرایط مندر این ایام جویا شوید کتاب "گزارش یک آدم‌ربایی" اثر گابریل گارسیامارکز را مطالعه کنید." واقعیتاین است که گابریل گارسیا مارکز در صفحه فیسبوکش تنها لینک پست یک وبلاگانگلیسی زبان را به اشتراک گذاشته‌است و برای توضیح بیشتر بخشی ازآغاز همان پست وبلاگی در مورد گزارش دیدار میرحسین را آورده‌است، اما با نگاهی بهنُت‌های نهصد و اندی به اشتراک گذارنده این پست در می‌یابیم هیچ‌یک به اصل منبعاشاره‌ای ندارند و اغلب تصورشان این است که این عبارت نوشته مارکز است.

"نامه هایایرانی" وبلاگی است متعلق به گلناز اسفندیاریگزارشگر ارشد رادیو اروپای آزاد. نویسنده وبلاگ بطور منظم با آشنایی به حساسیت‌هایمخاطب خارجی و البته با شناخت از تحولات سیاسی اجتماعی ایران به شکل حرفه‌ای ودقیقی مطلب می‌نویسد و به این ترتیب جایگاه ویژه‌ای میان مخاطبان خارجی یافته‌است.این وبلاگ برای دومین سال متوالی نامزد دریافتجایزه جهانی روزنامه‌نگاری آنلاین شده‌است. بدین ترتیبوقتی در این وبلاگ اشاره به حصر میرحسین می‌شود و همان عبارت معروف به زبانانگلیسی نشر پیدا می‌کند، شبکه‌های اجتماعی این خبر را به گردانندگان فیسبوک مارکزمی‌رسانند و او هم آن را بازنشر می‌کند.

در بحث شبکه‌های اجتماعی جدا از گستردگی، تراکم، سایز و قدرتپیوندها، مبحث موقعیت (position) نیز بسیارحائز اهمیت است. اینکه کنشگران فعال در چه موقعیتی در شبکه اجتماعی قرار دارند،مثلا اینکه کدام نقاط در حد واسط میان دوشبکه مجزا قرار گرفته‌اند، از اهمیت بسیارویژه ای برای انتقال خبر برخوردارند(3). اینکه کاربران ایران (بویژه ساکنین ایران)بدلیل آشنایی محدود به زبان انگلیسی به شدت از شبکه‌های اجتماعی انگلیسی زبان منفکهستند از ضعف‌های ساختاری است. اینکه ما در عرصه جهانی نویسندگان معتبر انگشت شماریداریم که مسائل سیاسی اجتماعی روز ایران را به مخاطب بین المللی برسانند یا آنمسائل را به ایران انتقال دهند از کاستی‌های جنبش سبز و جامعه ایرانی است. و از آنمهمتر اینکه هزار نفر و چند ده رسانه بدون توجه به واقعیت خبر آن را انتشار دهنداز یک سهل‌انگاری و ساده‌انگاری جمعی حکایت دارد. عدم توجه به این مسائل بی‌عملی ما در رفع این کاستی‌ها را به همراه دارد. اینکهبسیاری پست بلاگر ایرانی را با عنوان مارکز از حصر میرحسین می‌گوید به اشتراک گذاشتند جای تأمل فراوان دارد. کنشگرانعلاوه بر وجه جهانی شدن صدای میرحسین محصور باید بر شیوه انتقال آن توجه و تأکیدمی‌کردند.

بایدتوجه داشته باشیم اینترنت چون چراغجادویی نیست که هرزمان در اختیارمان قرار گرفت به همه آرزوهای‌مان از طریق آن دستیابیم. بلکه باید بدانیم چگونه از آن استفاده کنیم و آن را بخدمت بگیریم. مزیت‌هایشکجاست و آسیب‌هایش کدامند. با جزییات ابزارها و اجزایش و چگونگی عملکرد و راه درستاستفاده از آن آشنا باشیم. موقعیت خودمان را در شبکه آنلاین درنظر داشته باشیم وسعی بر بهتر کردن این موقعیت داشته باشیم. این رویداد نشان داد چگونه موقعیت همسربرادر میرحسین به عنوان یک منبع مورد اعتماد به نشر خبر انگیزه‌بخش مطالعه کتابمارکز انجامید و چگونه یک بلاگر شناخته شده برای جامعه انگلیسی زبان باعث شد خبرحصر میرحسین و این دیدار، وجه فراملی پیدا کند و صفحه فیسبوک مارکز آن را انعکاسدهد.

-------------------------------------------

(1) اولین لینک دانلود پانزدهدقیقه بعد از توضیح همسر بردار میرحسین زیر همان لینک قرار گرفت.

(2) گابریل گارسیا مارکز هم از میرحسین موسوی می گوید

(3) برای توضیح بیشتر رجوع کنیدبه دو نوشته نگارنده: قدرت ارتباط های ضعیف 1 و 2

مردم از مطالبه حقوق خود دست برنخواهند داشت

2011-09-14T13:27:00.000-07:00

گفت وگو با فرزین وحدت

منبع: جرس

علی هنری: بیشاز دویست روز از حصر غیرقانونی و غیرانسانی رهبران جنبش سبز گذشته است. هدفاقتدارگرایان از پذیرش هزینه سنگین بی آبرویی این حصر خاموش کردن جنبش سبز بود ولی برخلاف خواست اقتدارگرایان جنبش سبز همچنان در پهنه سیاسی اجتماعی حضورپررنگی دارد که این نشانی است از کم نقش بودن رهبری در این جنبش سبز. ولی از سویدیگر با توجه به میزان سرکوب اعمال شده از سوی حکومت و کم شدن انگیزه و توانمشارکت تعداد فراگیری از همراهان عادی جنبش سبز، نیاز به سازماندهی و رهبری درشرایط حصر بیش از پیش احساس می شود. با این توصیف پرسش نقش رهبری در جنبش سبز بهیکی از بااهمیت ترین پرسش های جنبش سبز بدل شده است. در این رابطه با دکتر فرزینوحدت جامعه شناس و استاد دانشگاه ساکن آمریکا به گفت و گو نشسته ایم. دکتر وحدتپیش از این در گفت وگویی پیش از حصر رهبران در همین تارنما تاکید داشت که دورانرهبران فرهمند به پایان رسیده است و اشاره داشتند که اکثر کسانی که در جنبش سبزمشارکت دارند، «از ضریب بسیار بالایی از حس فاعلیت برخوردارند که عملا آنها را درامر رهبری جنبش سهیم می کند» و بدین ترتیب «تا حد زیادی رهبری جنبش [سبز] در خودبدنه آن ذخیره و توزیع شده است و آنرا افقی کرده است». او در این گفت وگو نیزتاکید دارد که این کم رنگ شدن نقش رهبری فرهمند در جنبش سبز ولی از آن سو نیاز به سازماندهی بیشتر از معضلات و تنگناهای جنبش سبز است. نویسنده کتاب«رویارویی روشنفکران با مدرنیته در ایران» تفکیک میان رهبری فرهمند و رهبری سازمانده را برای فهم و توضیح پرسش رهبری در جنبش سبز پیشنهاد می دهد.

مشروح اینگفت و گو را در زیر می خوانید:

آقای دکتروحدت! باوجود آنکه جنبش سبز چه در عمل نشانی از رهبری و سازماندهی رسمی نداشت وبیشتر تظاهرات و کنش های جمعی به شکلی خودجوش و خودسامان صورت می گرفت و چه در نظرو گفتار رهبرانش که همیشه خودشان را همراه جنبش سبز، عضوی از آن، برادر و خدمتگزارمعرفی می کردند و تلاش داشتند این همراهی و جایگاه خودشان را بدور از رهبری فرهمندتعریف و تبیین کنند، چرا هنوز فهم این نوع نگاه به رهبری چه در میان نخبگان وکنشگران چه میان همان مشارکت کنندگان و همراهانِ فاعلیت یافته جنبش سبز بادشواری همراه است؟ آیا دلیل این دشواری اساساریشه در وضعیتی دارد که ما در آن قرار داریم- یعنی شهروندانی که حس فاعلیت یافتهاند و جنبشی که نیاز به رهبری را احساس می کند؟

به گمان مناین مسئله ای که شما به آن اشاره کردید یکی از مهم ترین معضلات و تنگنا های جنبشسبز ایران است. از یک طرف با تولید حسفاعلیت در سطح نسبتا بالایی که در جامعهایران شاهد آن بوده ایم، قشرهای وسیعی پا به عرصه های اجتماعی و سیاسی گذاشته اندکه خود را ذیحق می پندارند و لذا برایمتحقق کردن حقوق سیاسی-اجتماعی-مدنی خود مایل و مشتاق هستند که در امر سیاست شرکتکنند و در حد معقول هزینه بپردازند. این واقعیت نقش رهبری فرهمند را کمرنگ ترمیکند و همانطور که در ظرف این دو سال و اندی دیده ایم بدنه جنبش سبز بسیار خود جوش عمل کرده است وتاحدی توانسته است خود را سامان بدهد. ماهراز گاهی شاهد رخداد هایی هستیم که این موضوع را به وضوح نشان می دهد. برای مثالدرچند روز اخیروقایع مربوط به دریاچه ارومیه حاکی از به حرکت درآمدن حس فاعلیت وشهروندی مردمان این خطه است. ممکن استچنین استنباط شود که این وقایع ربط مستقیمی به جنبش سبز نداشته باشد، اما آنچه مسلم این است که حرکت خودجوش مردم درآذربایجان نشان ازوجود حس فاعلیت وشهروندی در آنان دارد که می خواهد به حقوق خود (در اینجا حق برخورداری از محیطزیست مناسب) برسد و از این نظر با جنبش سبز قرابت بسیار نزدیک دارد، و یا به عبارتبهتر پاره ای از جنبش مدنی کنونی مردم ایران است.

از سویدیگر، ما با حاکمیتی مواجه هستیم که سخت سرکوب گر است و کمر به آن بسته است که بههر قیمتی راه متحقق شدن حقوق شهروندی مردمان ایران را مسدود کند. در این تنگنا مسئله رهبری یک جنبش مدنیدمکراتیک بسیار مشکل است. در کشور هایدمکراتیک جنبش های مدنی مختلف شکل می گیرند ولی به لحاظ ساختار این نوع جوامعموضوع رهبری چندان غامض نیست و در عمل رهبری در یک جریان دو طرفه و به طور تقریباهمزمان از پایین به بالا و بالا به پایین شکل میگیرد و به گردش می افتد. ولی در شرایط کنونی ایران چنین نیست. جنبش مدنی کنونی ایران (که در واقع از پاره هایگوناگون شکل یافته است مانند جنبش زنان، جنبش حفظ محیط زیست و غیره)، به دلایل فوقالذکر، آمادگی بالایی برای پذیرفتن و به عمل درآوردن جریان دو طرفه رهبری را دارد،ولی به دلیل سرکوب حاکمیت نمی تواند آنرا به فعل در بیاورد. بر این مبنا، به نظر من، مسئله رهبری در اینجنبش بس دشوار است. درست است که به دلیلضریب بالای حس فاعلیت و شهروندی در مردمان ایران نیاز به رهبری فرهمند وکاریزماتیک کمتر می شود، ولی به دلیل سرکوب از طرف حاکمیت، نیاز شدیدی به رهبری کهبتواند جنبش را سازمان و سامان دهی کند کاملا حس می شود. از این منظر می بایست بینرهبری فرهمند و رهبری سازمان دهند تفاوت قائل شد. آنچه در ایران اکنون فقدانش به شدت حس می شود رهبری سازمان دهنده است کهبتواند این سیل خروشان را که اکنون منتظر کوچکترین روزنه است به مجرا های مناسبو عاری از خشونت سوق دهد و کاروان مطالبات مدنی مردمان ایران را به سر منزل مقصودبرساند.

اگر بپذیریم که رهبری فرهمند عملا جایگاهی در جنبش های متاخر ندارد چه درایران و چه در مصرو تونس و سوریه که رهبری متفاوتی نمود پیدا کرد و اگر برمبناینظری این شیوه سازماندهی و رهبری دوطرفه را به حس فاعلیت یافتن جامعه نسبت بدهیم وگامی به سمت مدرن شدن. آیا ضدجنبش یا نیرویی که در مقابل جنبش دموکراسی خواهمقاومت می کند لزوما از نوعی رهبری فرهمند سود می گیرد و شکل رهبری و سازماندهی آنضدجنبش ها باید عمودی باشد. آیا جنبش اجتماعی ای که مطالبات مدرن دارد با «ضد جنبش» که شاید از آن به حافظ سنت یاد کنیمذاتا شیوه متضاد رهبری در خود دارا هستند؟

به گمان من خیزش هایی که در آن یک فرد با فرهمندی بالا رهبری آنرا بدست می گیردو دیگران از او بیش و کم به صورت کور کورانه متابعت می کنند، نمی توان از آن بهصورت یک جنبش مدرن پخته یاد کرد، هرچند که چنین خیزش هایی راه را برای ورود بهدنیای مدرن آماده می سازند. برای مثالخیزشی که در آن ناپلئون بناپارت مردم فرانسه را به سوی فاعلیت رهبری می کرد از ایننوع بود. ولی اکنون در ایران ما چنینوضعیتی را نداریم. جنبش سبز یک جنبش عمیقو وسیع اجتماعی است برای رسیدن به حقوق دمکراتیک مدرن. و از اینرو رهبر کاریزماتیک و فرهمند را چنداننمی پذیرد و بیشتر آماده پذیرش مدل رهبری دوطرفه است که در بالا به آن اشارهشد (در مورد کشور های عربی هنوز زود استکه قضاوت کنیم و محتاج به مرور زمان بیشتری هستیم که بتوانیم ماهیت جنبش های اینکشورها مورد تجزیه و تحلیل بیشتری قرار بدهیم). ولی آنچه را که ما در میان جریان های حاکمیت در ایران مشاهده می کنیم نیزنمی توان به رهبری آنها صفت فرهمندی را اطلاق کرد، چونکه رهبران مخالف جنبش مدنیایران از کاریزمای زیادی برخوردار نیستند. برای مثال سخنرانی های هیچ کدام از این رهبران طرفداران خودشان را چندان بهشور وهیجان در نمی اورد. ولی بدون شک مدل رهبری حاکمیت کنونی ایرانبیشتر یک طرفه و از بالا به پائین است (ولی نه به طور کامل). در مورد سنتی بودنطرفداران و اسلوب رهبری حاکمیت باید بگویم که استفاده از واژه سنتی چندان مناسب بهنظر نمی رسد. آنچه که جنبش مدنی ایران رااز اقتدار گرایان جدا می کند، در واقع تقابل بین درخواست قدرت اشاعه شده در میانآحاد مردمان ایران از یک طرف، واز طرف دیگر قدرت متمرکز شده در دست گروه دوم ودرواقع گروه هایی است که حاضر به مشارکتدادن شهروندان به طور کلی در امر قدرت نیستند. اما در این که طرفداران حاکمیت ازضریب فاعلیت کمتر، و متعاقبا حس شهروندی کمتر، برخوردار هستند شکی نیست.

شما در نوشته های پیشینتان و گفت وگوی قبلی مان نیز بر نقش انقلاب و جنگ درالقای حس فاعلیت به بخش قابل توجهی ازجامعه تاکید داشتید و به نوعی آن را وجه مثبت حوادث پایان دهه پنجاه و شصت تلقی میکنید. آقایان موسوی و کروبی نیز در گفتارشان به نوعی به ارزش های جنگ و انقلاب وحتی آیت الله خمینی ستایشگرانه می پردازند. اما نکته اینجاست که انقلاب، جنگ وگفته های آیت الله خمینی بخشی از فرودستان جامعه و عموما تهیدستان اقتصادی را بهمتن جامعه آورد که امروز اگر همان ها هم همراه جنبش سبز باشند ماهیتا تفاوت پیداکرده اند و سنخیتی نمی توان بین ارزش های آن زمان با کنشگران کنونی جنبش پیدا کرد.پرسش اینجا است که آیا پیش گرفتن این گفتار همچنان می تواند کارکرد حس فاعلیتایجاد کردن برای بخش های دیگری که همچنان در حاشیه جامعه هستند داشته باشد؟

من باز هم تاکید میکنم آنچه را امروز شاهد آن هستیم، یعنی تکوین طبقه نسبتاوسیعی (متشکل از اقشار بالنسبه مختلف) که به توانمندی رسیده و از این طریق به حقوقشهروندی خود آگاهی پیدا کرده و طالب نهادینه کردن این حقوق است، در اثر تغیراتاجتماعی صد و پنجاه سال اخیر است که در آن فرآیند اکتساب فاعلیت رخ داده و انقلاب57 و جنگ خانمان سوز هشت ساله با عراق این فرآیند را شدیدا تسریع کرده است. چنین تحلیلی به آن معنی نیست که جنبه هایبسیارتاریک و دهشتناک این دو واقعه بسیار عظیم در تاریخ معاصر ایران (انقلاب و جنگهشت ساله) را ندیده بگیریم. من در جاهای دیگر به این جنبه ها اشارات زیادی کردهام. تاوانی که مردمان ایران برای این دوداده اند بسیار گران بوده است. اما هیچملتی را سراغ ندارم که بدون گذار از این نوع مراحل سخت پا به دنیای مدرن گذاشتهباشد چونکه پدیده تکوین فاعلیت در سطوح وسیع همواره با مصائب اجتماعی شدید همراهبوده است. به فاعلیت رسیدن قشرهای نسبتاوسیع یک جامعه یعنی به قدرت رسیدن طبقات محروم و تهیدست که با به چالش کشیدن طبقاتقدرتمند بدست میاید و این امر به نوبه خود، شوربختانه، همواره با خشونت همراهاست. من شخصا امیدوارم که آقایان موسوی وکروبی نیز به این جنبه های تاریک تاریخ معاصر ایران بیشتر توجه کنند و در کنارجنبه های مثبت آن، به مصائب و مسائلی که مردمان ایران در سی سال اخیربا آن مواجهبوده اند بپردازند.

ولی به گمان من تکرار فرآیند فاعلیت یافتن مردمان حاشیه ای از طرقی مانند انقلاب،جنگ و خشونت نه تنها قابل قبول نیست، بلکه لازم هم نیست. بخشی از حاکمیت با دامانزدن ایدولوژی انقلابی سعی بر این دارد که به افراد حاشیه ای وعده توامند شدن وفاعلیت را بدهد و آن هم از راه های خشونت آمیز و به اصطلاح انقلابی. آزار و اذیتهای جوانان و بخصوص زنان بر سر پوشش و مقوله هایی از این دست، حکایت از این راهکاررا دارد که جوانان طبقات فرودست را بر علیه جوانان و زنان قدری مرفه تر میشوراند واز این راه میخواهند به طور کاذب حس برتری و قدرت در گروه اول تولید کنند. بنابراین آنچه ما امروزدر مورد فاعلیت بخشی حاشیه نشینان شاهد هستیم، چیزی جز عوامفریبی و پوپولیسم نیست.

اما شایسته است که بیشتر کسانی که اکنون مبدل به شهروندان خواهان حقوق مدرنشده اند، پیشینه خود و خانواده خود را فراموش نکنند وتلاش کنند شرایطی به پیش آیدکه دیگر هموطنان حاشیه نشین هم بتوانند خود را ارتقاء بدهند

اما اکنونپس از گذشت دویست روز از قطع ارتباط رهبران جنبش سبز با بدنه اجتماعی، جنبش سبز راچگونه ارزیابی می کنید؟ آینده جنبش سبز را بدون حضور رهبران چگونه می توان ترسیمکرد؟

دراینکهقطع ارتباط، حصر، و زندانی کردن همراهان ارشد و راهنمایان جنبش مدنی ایران تاثیریمنفی برتداوم روزمره این نهضت داشته است شکی نیست. ولی آنان که فکر میکنند این جنبش مرده است تنهاعوام فریبی و خود فریبی می کنند. همانطورکه بارها گفته ام مردمانی که به حس فاعلیت دست یافته اند و خود را صاحب حقوق مدنیو سیاسی میدانند هیچگاه از مطالبه این حقوق تا نهادینه شدن آن دست برنخواهندداشت. بنابراین، جنبش سبز را میتوان بهآتش زیر خاکستر تشبیه کرد که با کوچکترین منفذ هوا میتواند دوباره شعله ور شود واین را حاکمیت به خوبی میداند . همانطور که در بالا ذکر کردم اعتراضات خودجوش مردمدر ارومیه و دیگر جاها بهترین دلیل برای این قضیه است. ولی نقش رهبران سازماندهنده نیز بسیار مهم است و بدون آن پیروزی جنبش مدنی به تعویق خواهد افتاد.

از اینرودر این برهه که رهبران سازمان دهنده در بند و حصر هستند، نقش فعالین خارج از کشوربسیار مهمتر از پیش به نظر میرسد. اینفعالین میتوانند فشار های بین المللی را برحاکمیت ایران تشدید کنند که مسلما درآزاد کردن رهبران جنبش بدون تاثیر نخواهد بود. به گمان من ما که در خارج هستیم و از امکانات زیادتری برخوردار هستیم وآزادی عمل داریم، به مقدار زیادی کم کاری کرده ایم. و شاید هم تا همین اواخر به نظر میرسید که ایرانیان مقیمخارج طرفدار جنبش میبایست بیشتر جنبه حمایت کننده داشته باشند تا حالت فعالتر. اما اکنون شرایط متفاوت است. درست است که هنوز دست اندرکاران جنبش در داخلستون اصلی را تشکیل میدهند، ولی نقش فعالان جنبش در خارج به مراتب مهم تر شدهاست. به نظر من هم اکنون زمان آن رسیدهاست که اعضاء شورای هماهنگی راه سبز امید که در خارج از کشور بسر میبرند خود را بهجهانیان بشناسند و با شفافیت وقاطعیت به امر سازماندهی جنبش مدنی ازخارج همت بگمارند. این افراد میتوانند بابوجود آوردن و سامان دادن به تشکلات گسترده سیاسی، فرهنگی و اجتماعی جنبش در خارجاز کشور به فعالان سیاسی در ایران کمک حیاتی انجام دهند. گرد آوری اعانه و تنخواه، تشکیل سازمان هایسیاسی و آگاهی دهنده، و تولید لابی های مختلف میتواند در به انجام رسیدن اهداف جنبشقدم های بسیار مهمی را بردارد. افزون براین، این فعالیت ها میبایست مذاکره و هماهنگی با دول خارجی را هم شامل بشود. برخی از دست اندرکاران جنبش از تماس با دولتهای خارجی بخصوص دول غربی واهمه داشته اند. هرچند دلایل این واهمه، به جهت مداخلاتغربی ها در امور ایران، قابل فهم است، ولی اکنون زمان دیگری است و ایرانیان دیگراز موضع ضعف با دول غربی در تعامل نیستند. به هرجهت جنبش مدنی ایران، دیر یا زود به نتیجه میرسد، و ایرانیان مایلندبا ملل و دول غربی تعامل داشته باشند، البته از موضع برابری و همسری. چه بهتر که این جریان از همین اکنون آغازشود. باز هم باید تاکید کنم که این موضوعنسبتا سختی است و حاکمیت سعی برآن خواهد داشت که از آن بهره برداری تبلیغاتی درسطح ایران و طرفداران خود در جهان بکند، ولی با اتخاذ مواضعی که عزت ایران و جنبشسبز را در مقابل دول و قدرت های غربی خدشه دار نکند، چه باک از تبلیغات حریف؟

در انتهانظر به اینکه از خیلی جهات می توان رهبران جنبش را تحسین کرد و شایسته تقدیر هستندکه لزومی به تکرارشان شاید نباشد، اگر نقدی بر شیوه رهبری در جنبش سبز داریدبفرمایید؟

همانطور که شما می گویید رهبران جنبش شایسته تحسیناتبسیاری هستند. آنان حصر و ضرب و شتم خود، و قتل برخی از خویشاوندان، را به جانخریده اند و در مقابل تمام بی حرمتی ها و اهانت ها محکم و مقاوم ایستاده اند. ولی نقد را نباید با انتقاد بیمورد اشتباهگرفت. به گمان من شایسته است که رهبران جنبشبه جنبه های تاریک و منفی تاریخ ایران در سی و چند سال اخیربیشتر بپردازند و آنراو برخی از اعمال خود و اطرافیانشان را به بوته نقد بسپارند. البته در این برهه زیاده روی در این امر چندانمناسب نیست بدین جهت که می تواند باعث اختلاف در جنبش شود. ولی با انتقاد منطقی از گذشته می توان میزانموفقیت آینده را تقویت کرد.

سیستان و بلوچستان

2011-08-02T13:37:00.000-07:00

بحث و گفت وگو درباره اقوام ایرانی با طرح مطالبات و بیان تضییقات و تبعیضات و گاه گزارش ظلم ها و فجایع حکومت در سرزمین های قوم نشین آغاز نمی شود. اگر هم این مباحث نقطه عزیمت بحث های قومی شود، عموما نتایج مناسبی را به همراه ندارد. مساله اقوام ایرانی باید با شناخت دقیق و جامع فرهنگ، تاریخ، جغرافیا، اقتصاد و بسیار وجوه دیگر این مناطق و باشندگان آن همراه باشد. اینکه منازعات و حوادث مناطق قوم نشین را به تجزیه طلبی ربط دهیم یا ریشه هرگونه نابهنجاری در این مناطق ر تنهاا در اعمال تبعیض مرکز نشینان جستجو کنیم، ساده انگاری هایی است که از همین نگاه سطحی، غیرکارشناسی و بدون پشتوانه شناختی به مساله قومیت ها در ایران نشات می گیرد. بااین تفاسیر هرگونه کوشش درجهت بازشناساندان جامع تر و دقیقتر مناطق قوم نشین به نخبگان و عموم جامعه امری بسیار ارزشمند است. فصلنامه گفتگو به همراه ماهنامه چشم انداز ایران از نشریات با سابقه ای هستند که در عمومی کردن و ایجاد فضای بحث و گفتگو میان نخبگان در خصوص اقوام و مناطق قوم نشین کوشش های قابل تقدیری داشته اند.

فصلنامه گفتگو پس از انتشار شماره های تبریز، خوزستان، کرد وکردستان، قومیت و مساله قومی ایران، فرقه دموکرات آذربایجان و جمهوری مهاباد، اینبار سراغ منطقه سیستان و بلوچستان رفته است و موضوع ویژه شماره پنجاه و هفت این نشریه را به این موضوع اختصاص داده است. در زیر بخشی از باب گفتگوی این شماره بقلم احسان هوشمند را می خوانید:

باب گفتگو

سیستان و بلوچستان علیرغم موقعیت مهم راهبردی و نیز محرومیت های گسترده اقتصادی و همچنین رودررویی با برخی مشکلات سیاسی و مذهبی چندان مورد توجه نهادهای علمی و فرهنگی اعم از دولتی و غیردولتی نبوده است و چنین بنظر می آید که تا مسائل به صورت حاد ظهور و بروز نکند ارزش و اهمیتی برای بررسی و مطالعه پیدا نمی کند. فاصله طولانی حوزه مورد بحث با تهران و همچنین وجود بزرگترین بیابان های کشور به عنوان یک حوزه حایل براین بی توجهی افزوده است. درمیان پژوهشگران حوزه مطالعات قومی و توسعه ای تعداد پژوهشگران بلوچ شناس یا سیستانی شناس به چند نفر هم نمی رسد. اختصاص این شماره از گفتگو به مسائل سیستان و بلوچستان تلاشی است برای شناسایی ولو اولیه مسائل مبتلابه این منطقه.

جنبش سبز؛ بازخوانی نقش شبکه‌های اجتماعی و اینترنت

2011-07-27T08:15:00.000-07:00

پاسخ های علی هنری به پرسش های کاربران سبزلینک

منبع: وبلاگ سبزلینک

سبزلینک: با سلام به مهمان محترم سبزلینک.به نظر می آید بنا به هر دلیلی که هست، شدت سرکوب، حصر رهبران و دلایل دیگری از این دست، جنبش دچار فقرکنش شده‌است. ۱- در مقطع فعلی، ارزیابی‌تان نسبت به کنش‌های قبلی که تا به امروز مورد آزمایش قرار گرفته اند چیست و ۲- برای روزهای آینده، کدام کنش‌ها را مؤثرتر و مفیدتر می‌دانید؟

علی هنری: ابتدا در این باره که در چه وضعیتی قرار داریم و فقر کنش ها را چگونه می باید یا می توان فهم کرد باید توضیح دهم که به باور من، ما در وضعیت تعادلی قرار داریم که به شدت شکننده است. به این معنا که از یک سو میزان نارضایتی‌ها و عدم تطابق شیوه زندگی و تفکر بخش گسترده‌ای ازجامعه با نحوه حکومت‌مندی حاکمان در بالاترین حد است و از سوی دیگر حکومت به شیوه‌های گوناگون و با خشونت بسیار هرگونه کنش اعتراضی را سرکوب می‌کند: ایجاد جو پلیسی، پروپاگاندای رسانه ای، بستن مجاری خبررسانی و تجهیز ماشین بی رحم سرکوب از عناصر این هجوم هستند. پس از سویی انگیزه مشارکت در کنش های جمعی اعتراضی تأمین است و از سوی دیگر حاکمیت تلاش جدی برای مقابله با آن می‌کند. انگیزه و ضد انگیزه در حالتی تعادلی قرار دارند. اما این تعادل به غایت شکننده است، و مشابه وضعیت‌های پیشین مثلا دهه شصت نیست. برای توضیح این شکنندگی برمی‌گردم به پرسش اول شما. تجربه کنش‌های پیشین و اتفاقاتی که با ظهور و بروز جنبش سبز رخ داد نشان می‌دهد که هر افزایشی در انگیزه مشارکت یا کاهش در میزان سرکوب موجب فراگیر شدن کنشاعنراضی میشود.

اگر تا پیش از 22خرداد88 مشارکت فراگیر معترضان ذیل جنبش اصلاحات یا دوم خرداد محدود به شرکت در انتخابات بود، جنبش سبز این مشارکت را به نحوه‌های متنوع و گوناگونی از کنش‌های جمعی تعمیم داد. یعنی فهرست کنش‌های ما اینک انباشته از شیوه‌های مختلف کنش های جمعی است . یک شیوه، تظاهرات‌های تقویمی بود، اما شیوه‌های دیگر چون تحریم محصولات کودتاچی ها، الله اکبر گفتن، شعارنویسی، پول نویسی، کمپین‌های اینترنتی همه و همه تجربه‌هایی هستند که ما در جنبش سبز بدست آوردیم، در اندوخته جامعه ما قرار دارند و هر لحظه‌ای در آینده می‌توانیم از آنها استفاده کنیم. اگر بنای دموکراسی را خشت روی خشت قرار گرفتن کنش‌ها و تجربه‌های‌مان درنظر بگیریم، کنش‌های قبلی که مورد آزمایش قرار گرفت حداقل بخشی از ستون‌های دموکراسی مشارکتی در آینده را تأمین کرد. یکی از پارامترهایی که برای ارزیابی جنبش های اجتماعی به آن توجه نشان می‌دهند همین فهرست آن جنبش است. جنبشی که فرصت مشارکت را برای هرکس با هر شیوه و سبک زندگی و هر علاقه و طرز فکری فراهم کرد ، مسلما شیوه‌های کنش فراوانی خلق می‌کند. در جنبش سبز کنش‌های جمعی اعتراضی مختص به شیوه‌های سیاسی و کنشگران منحصر به سیاسیون نبود. در سطح گفتار و عمل نیز در این جنبش ما فقط با گفتار و عمل سیاسی روبرو نبودیم. بلکه به عنوان مثال کسانی که علاقه‌مند به هنر و ادبیات بودند، کنش جمعی به شکل هنر سبز را با طرح‌ها و پوسترها، شعرها و کلیپ و آثار هنری سبز خلق کردند و بدین ترتیب در جنبش مشارکت کردند، و حتی طبقات فرادست و به اصطلاح تجار که عموما از فعالیت علنی سیاسی پرهیز داشتند توانستند با کمک به خانواده زندانیان سیاسی و تأمین وثیقه ها مشارکت جویند و این هماهنگی‌ها خود گونه‌هایی از مشارکت بود.

این روش‌ها و راه‌ها تجربه شد و در خاطر ما ماند. یقینا در آینده نیز بحث مشارکت در مرکز توجه جنبش سبز قرار می‌گیرد ولی اینکه چه روشی از کنش جمعی متناسب با شرایط و زمان باید اتخاذ شود، این به تصمیم خود کنشگران و رهبران در موقعیت خاص و درلحظه بستگی خواهد داشت. به باور من در شرایط تعادل و سرکوبی که ذکرش رفت، کنش‌های کم ریسک‌تر و بدور از دسترسی ماشین سرکوب مسلما ما را در این وضعیت تعادل آماده نگاه می دارد و در فرصت‌های بسیاری که در آینده خواهیم داشت می توان کنش های پرریسک‌تر و با حضوری فراگیرتر را تجربه کرد؛ که این خود ریسک را باز هم کاهش خواهد داد.

چگونه می‌توان در اوضاع فعلی و در غیاب شبکه‌های واقعی، از شبکه‌های مجازی به عنوان کاتالیزور برای راه‌اندازی شبکه‌های واقعی در جامعه سود جست؟ آیا تنها اتکا بر شبکه‌های مجازی کافی است؟

اینجا باید توضیحی بدهم و آن اینکه در شرایط کنونی شبکه‌های رسمی کارآمدی شان بدلیل سرکوب و هزینه بر بودن فعالیت‌های رسمی کاهش پیدا کرده‌است ولی شبکه‌های غیررسمی همچنان وجود دارند و می‌توانند برای خبررسانی و افزایش انگیزه مشارکت تقویت شوند. شبکه‌های غیررسمی همان شبکه‌های شخصی افراد هستند که ارتباط‌های ما در محیط‌های خانوادگی و محل کار و تحصیل آن را شکل می‌دهند. در این شرایط چگونگی به خدمت گرفتن اینترنت و شبکه‌های آنلاین (on-line) -من مناسب تر می دانم از عبارت شبکه های آنلاین (on-line) به جای شبکه های مجازی استفاده کنم- در راستای اهداف جنبش سبز بستگی به نقش‌هایی دارد که می‌توانند در افزایش مشارکت در جنبش اجتماعی عهده دار شوند. شبکه‌های آنلاین می‌توانند در سه گام مشارکت نقش آفرین باشند.

در گام اول که فرد در مرحله همدلی پیدا کردن با جنبش است، سایت‌های گوناگون می‌توانند محل گفت‌و‌گو و معنادهی به مفاهیم در میان نخبگان و عموم جامعه قرار گیرند. سایت‌هایی که خاصیت اینتراکتیو دارند برای این کار مناسب‌تر هم هستند. نباید فراموش کنیم که این نقش شبکه‌های آنلاین با نقش خبررسانی متفاوت است. همراهان جنبش سبز هیچگاه نباید آگاهی‌رسانی و گفت‌وگوی اقناعی را به خبررسانی صرف تقلیل دهند.

گام بعدی در مسیر مشارکت، در معرض جنبش قرار گرفتن است که سایت‌های خبررسانی و شبکه‌های اجتماعی چون فیسبوک و گودر می‌توانند به خوبی در این زمینه نقش آفرین باشند و یافته‌ها نشان داده‌است که تاکنون چنین هم بوده‌اند. اما کسی که همدلی با جنبش دارد و از اخبار و اطلاعات انهم باخبر است باید انگیزه مشارکت نیز پیدا کند و این گام سوم است.

در این گام سوم بار کردن همه مسئولیت بر دوش شبکه‌های آنلاین با ملاحظاتی همراه است. در خبررسانی یک منبع خبری برای آگاه شدن فرد کافی است ولی در امر افزایش انگیزه یک شبکه اجتماعی و روابط آن نقش آفرین هستند. برای یک کنش همراه با ریسک تنها یک یادآوری کافی نیست بلکه مجموعه‌ای از عوامل چون تنبیه و تشویق اجتماعی، خجالت، احساس گناه و هنجارهای تعریف شده در شبکه اجتماعی فرد مؤثر هستند. ضمن انکه از رابطه‌های عموماً قوی همراه با شناخت اعتماد بیشتری حاصل می‌شود و این اعتماد، مشارکت را افزون می‌کند. بنابراین در امر افزایش انگیزه ما باید به شکل‌های دیگری از شبکه‌های اجتماعی آنلاین بیاندیشیم که متفاوت از شکل‌های معمول سایت‌های خبررسانی است.

نکته بااهمیت دیگر این است که دسترسی ما به همه افراد جامعه از طریق اینترنت بدون استفاده از شبکه‌های آفلاین ناممکن است. بیشتر کابران اینترنت، جوانان تحصیلکرده شهرنشین هستند، بنابراین ما از یک سو باید آحاد جامعه را تشویق به استفاده از اینترنت بکنیم و گفتار استفاده برابر و آزاد اینترنت را به شکل یک مطالبه درآوریم، از سوی دیگر تا محقق شدن این خواسته باید روی شبکه های غیررسمی آفلاین (در غیبت شبکه‌های رسمی) و ارتباط شبکه‌های آفلاین و آنلاین بیشتر تمرکز داشته باشیم.

در اکثر کنش‌های صورت گرفته در کشور های منطقه نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی کاملا مشهود بود ، اگر واقع‌بین باشیم استفاده از شبکه‌های مجازی برای اعتراض و یا هماهنگی برای اعتراض از ایران شروع شد ، در مرحله اول این سوال پیش میاید که آیا یک شبکه مجازی همان قابلیت اعتراض‌های اجتماعی را دارند ؟ اگر بله تا چه مرحله ای، یعنی تا کجا می توان از یک شبکه مجازی استفاده درست کرد. و اگر نه ، چرا در اعتراضات صورت گرفته شبکه‌های مجازی نقش بازی کردند ؟

اول باید بگویم که ایران تنها و اولین کشوری نبود که از رسانه‌های مدرن در یک جنبش اجتماعی استفاده کرد. برای نمونه پیش از ایران در دهه نود جنبش بدون خشونت برمه، در داخل برمه و در خارج آن از اینترنت به عنوان ابزاری برای تبادل اخبار و سازماندهی استفاده کرده‌است. مشخصا در تظاهرات دانشجویی دسامبر 1996 که بزرگترین تظاهرات بعد از تظاهرات 1988 رانگون بود که با خشونت سرکوب شد، فیلم‌های تظاهرات که با دوربین‌های شخصی گرفته شده بودند در اینترنت به سرعت پخش شدند. در یکسال بعد از آن هم کمپین گسترده‌ای را کنشگرهای خارج از برمه در اینترنت به راه انداختند که متعاقب آن رئیس جمهوری وقت آمریکا (کلینتون) مجبور شد قانونی وضع کند که آمریکا سرمایه گذاری بیشتر در برمه را لغو و قراردادهای اقتصادی با دولت وقت برمه را متوقف کند. یا درگیری‌های سیاتل در سال 1999، تظاهرات گسترده ای در اجلاس WTO در سیاتل صورت گرفت که اساسا با فراخوانی اینترنتی شکل گرفت، و همچنین جنبش زاپاتیستا مکزیک در سال 1994. اما تفاوتی که استفاده جنبش سبز از اینترنت را با دیگر تجربه ها متمایز می‌کرد، اولا فراگیری این استفاده بود و دوم اینکه در ساختاری غیردموکراتیک صورت می گرفت و سوم و شاید از همه مهمتر اینکه گستردگی نقش‌هایی که اینترنت بازی می‌کرد قابل توجه بود.

اینترنت در جنبش سبز نه تنها برای خبررسانی داخلی و سازماندهی، بلکه به شکل انبوهی برای گسترده شدن اخبار در سراسر جهان مورد استفاده قرار گرفت. استفاده دیگر از اینترنت نقش انگیزه‌بخشی بود که با کلیپ‌ها و پوسترها محقق می‌شد. یعنی اینترنت برای جنبش اجتماعی سبز، هم نقش تقویت درونی را بازی میکرد و هم ابزاری بود برای نمود بیرونی و جهانی کردن آن. بنابراین ، باید بگویم شبکه‌های آنلاین به عنوان یک ابزار می‌تواند در یک جنبش اجتماعی نقش آفرین باشد. اما به هرحال باید توجه داشت که هر خروجی‌ای از شبکه‌های اینترنتی نیاز به یک مشارکت و همکاری در فضای اینترنت دارد که انگیزه این کنش جمعی در فضای آنلاین عموما از فضای آفلاین و تحولات سیاسی-اجتماعی برمی آید.

خلاصه کلام اینکه اتفاقات فضای آنلاین یک مابه‌ازای خارجی و آفلاین دارد که دلیلش هم کنشگری انسان‌ها است. انسانی که بخش عمده‌ای از روابط و تعلقات مادی و معنوی‌اش در فضای آفلاین است و زیست او بستگی به تغییرات آن فضا دارد.

در مرحله دوم ، اگر اتفاقات یا به عبارت دیگر اعتراضات منطقه را دنبال کنیم ، شبکه‌های اجتماعی که یک مبحث جدید در اعتراض باز کردند ، این طور به نظر رسید که در کشورهای منطقه غیر از ایران این نقش باعث تکامل اعتراض و به عبارت دیگر باروری اعتراض شد ، چرا مبحثی که از ایران شروع شد باعث باروری اعتراض در کشورهای دیگر شد و همین نقش را برای ایران بازی نکرد ؟

من منظورتان را از باروری درست نمی فهمم. اگر منظور به نتیجه رسیدن یک جنبش است، باید بگویم کامیابی یک جنبش به عوامل مختلفی بستگی دارد، چرا که خیزش یک جنبش نیز به عوامل مختلفی بستگی دارد. اگر تبلور و خیزش یک جنبش را به یک عامل محدود کنیم، آن زمان پیروزی یا عدم پیروزی را به دلیل قوت یا ضعف آن یک عامل باید دانست، درحالیکه در واقعیت چنین نیست. مثلا در مصر باور بسیاری این است که بدون فیسبوک انقلاب صورت نمی‌گرفت، یا فیسبوک عامل انقلاب بود، ولی واقعیت ماجرا چیز دیگری است؛ افرادی که به میدان تحریر آمدند عموما حتی دسترسی به اینترنت نداشتند. پس چرا باور خود نخبگان مصری هم این است که فیسبوک نقش اساسی داشته است؟ به این دلیل که فیسبوک، شکل دهنده آن عنصری بود که به آن هماهنگی خودانگیخته (spontaneous coordination) می‌گویند.

مراحل آغازین یک کنش جمعی عموما پرریسک است یا پرهزینه، افرادی پرداخت این هزینه و تقبل ریسکِ کنش را برعهده می‌گیرند که انگیزه لازم برای کنش داشته باشند یا موفقیت جنبش یا کنش جمعی سود ویژه‌ای عایدشان کند، این گروه غالبا کادرهای احزاب سیاسی یا سازمان‌های رسمی اجتماعی هستند. در جایی که امکان فعالیت این شبکه‌های رسمی و کادرهای سیاسی نیست آن انباشت اولیه (critical mass) شکل نمی‌گیرد. اما یک هماهنگی خودانگیخته مانند آنچه در تظاهرات تقویمی جنبش سبز اتفاق افتاد، اینکه افراد بسیاری از تجمع یکدیگر در زمان و مکانی معین اطمینان خاطرپیدا کردند، آن تصور هزینه یا ریسک اولیه را به شدت کاهش میدهد و شکل گیری کنش جمعی را بدون حضور هسته اولیه سخت ممکن می سازد. همین تجربه در تظاهرات دوشنبه‌های لایپزیگ نیز اتفاق افتاد که منجر به سقوط دیوار برلین شد. در مصر نیز صفحه فیسبوک و فراخوان به نحوی بود که این هماهنگی خودانگیخته را شکل داد. اگر فیسبوک نبود، شاید نمی شد به آن حجم از افراد دسترسی داشت و اطمینان خاطر داد که تعداد بسیاری به تظاهرات خواهند آمد. اما پس از شکل گیری اولیه دیگر کامیابی یا عدم کامیابی انقلاب یا جنبش اجتماعی به عوامل بسیار دیگری بستگی دارد. اینکه چقدر اراده سرکوب وجود داشت، یا چقدر اساسا سرکوب کارآمد بود و بسیاری عوامل دیگر.

در ایران نیز اینترنت نقش خود را تا حد بسیاری ایفا کرد، ما شاهد تظاهرات تقویمی با گستردگی بسیار بیش از مصر و تونس بودیم ولی عوامل دیگر هنوز ما را در راه دموکراسی نگاه داشته است. شاید فاصله ما از آنها به جامعه ای آزاد و آباد و دموکرات دورتر است.

در مرحله سوم به نظر می‌رسد که در ایران شبکه مجازی به عنوان باتلاقی برای جنبش سبز عمل می‌کنند ، به این معنا که باعث خودبینی و یا احساس رضایت از خود می‌شوند و این باعث عدم صدور این اعتراض به فضای غیرمجازی و بالتبع عدم باروری اعتراض می‌شود ، آیا این خصوصیت شبکه مجازی هست ؟ به یک عبارت بهتر آیا در کنار مزیت‌هایی که برای شبکه مجازی برشمردید آیت این جزو معایب آن نیست؟

این مطلب اساسا پشتوانه علمی‌ای ندارد، یا حداقل من با آن برخورد نکرده ام. اغلب یافته‌ها نشان می‌دهد که دسترسی به اینترنت اتفاقا احتمال مشارکت سیاسی را افزایش می‌دهد. مسلما کسی که درگیر فضای اینترنت است هم خبربیشتری درباره جنبش نسبت به کسی که دسترسی ندارد کسب می‌کند و هم بیشتر در معرض افزایش انگیزه مشارکت قرار می‌گیرد، بنابراین احتمال حضور کاربران اینترنت بیش از دیگران است. ضمن آنکه باید توجه داشته باشیم، که تظاهرات میلیونی یا هرگونه کنش فراگیر دیگر توسط کادرهای احزاب وشبکه‌های رسمی صورت نمی‌گیرد، بلکه درصد بسیار بالایی از کنشگران، معترضان عادی هستند، اینکه منِ نوعیِ کنشگر سیاسی در یک تظاهرات شرکت نکنم، و یا حتی همه ما کنشگرها شرکت نکنیم، تغییر زیادی در حجم یک کنش جمعی نخواهد داد، موضوع سر این است که چقدر به وظایف خودمان در امر خبررسانی و افزایش انگیزه و هماهنگی و غیره عمل می‌کنیم. یعنی این روشن نیست که اگر فعال سیاسی- اجتماعی آنلاین حتی مشغول اینترنت هم باشد و شرکت در کنش خیابانی نداشته باشد، ضررش بیش از منفعتش باشد یا خیر؟

هر رابطه و فضای اجتماعی می‌تواند آسیب‌هایی داشته باشد، خودبینی و خودارضایی از خصلت‌هایی است که در شبکه و رفتار آفلاین هم آسیب است. اتفاقا اینترنت این امکان را فراهم می‌کند که فرد هم بتواند با مجموعه بیشتر و متنوع‌تری از جامعه ارتباط برقرار کند و دچار خودبینی و توهم نشود و هم کنش‌های معطوف به عمل اینترنت فرد را از رضایت بیحاصل داشتن از خود بازمی‌دارد.

با تشکر از شما

دانشجویان و تجربه جنبش سبز*

2011-07-13T11:02:00.000-07:00

جنبش دانشجویی؛ جنبش به سبک زندگی

منبع: جمهوری خواهی

یکی از ویژگی‌های جنبش سبز، مشارکت گسترده جوانان و دانشجویان در آن است. تصاویر تظاهرات، فهرست دستگیرشدگان، زندانیان وشهدای پس ازانتخابات، شیوه‌های کنش جمعی همه مؤید این ادعاهستند که جوانان عمدتا دانشجو وآشنا به تکنولوژی و رسانه‌های مدرن حضور فعال و پرشماری در اعتراضات پس از انتخابات 22 خرداد داشته اند. با اینهمه نه تنها حضور وهمراهی جنبش دانشجویی با جنبش سبز در خود دانشگاه‌ها مطابق انتظار نبود، بلکه جنبش دانشجویی حتی نتوانست از این فرصت برای طرح و تبیین مشکلاتی که خود در دانشگاه و درخصوص مسائل دانشگاهی با آن مواجه است استفاده کند. یقیناً سرکوب و تهدید دانشجویان از مهمترین دلایل این مسئله هستند. اما نمی‌توان از ضعف تشکل‌های دانشجویی به عنوان یکی از دلایل این امر نیز غافل ماند. در این نوشته سعی خواهم کرد با مروری انتقادی بر پارادایم‌های غالب بر فعالیت دانشجویی بعد از انقلاب فرض‌هایی را در ارتباط با ضعف جنبش دانشجویی، هم در این دوره اخیر و هم در دوره‌های پیشین طرح کنم. بر پایه این مفروضات و تجربه جنبش سبز به عنوان تجربه‌ای نو در صحنه سیاست کشور، پیشنهادی را مبنی بر لزوم بازبینی فعالیت‌های دانشجویی پیش خواهم کشید. پیشنهادی که به باور من می‌توان آن‌را در چارچوب "جنبش دانشجویی به‌مثابه سبک زندگی" تبیین کرد.

دانشگاه؛ یک عرصه عمومی

مفهوم عرصه عمومی به معنای عرصه‌ای میان دولت و حوزه خصوصی که کارکردی نظارتی و انتقادی بر اقتدار دولت و سایر منابع اقتدار در جامعه دارد و، استدلال و انتقاد و اندیشه‌ورزی یگانه شرط ورود به آن به شمار می‌آید، قاعدتا می‌تواند برای فضای دانشگاهی و فعالیت دانشجویی تعریف مناسبی باشد. به دلایل بیشماری که هر یک از آنها را در خطوط بعد و در دوره‌های مختلف باز خواهم کرد، جنبش دانشجویی از فعالیت در عرصه عمومی و کمک به گسترش این حوزه روی‌گردانید و فعالیت در عرصه سیاسی را ارجح دانست. بخشی از این دلایل از بیرون به این جنبش تحمیل شده‌اند و بخشی دیگر یا ناشی از دیدگاه محدود سردمداران جنبش دانشجویی به موضوع قدرت بوده‌اند یا از انتخابی نادرست که در تاریخ و تاریخچه این جنبش ریشه دارد ناشی می‌شوند.

آن بخش از عوامل بیرونی که باعث شدند جنبش دانشجویی فعالیت در عرصه سیاسی را نسبت به فعالیت در عرصه عمومی ترجیح دهد، نه فقط همچنان به قوت خود باقی هستند، بلکه در سال‌های گذشته تشدید نیز شده‌اند. بخشی از این عوامل عبارتند از کنترل دولتی بر فضای دانشگاه و فعالیت‌های دانشجویی، وجود سرکوب سیاسی که بسیاری از فعالیت‌ها در عرصه عمومی را به چشم فعالیت سیاسی می‌نگرد و در هم تنیدگی حوزه خصوصی و حوزه دولتی که باعث تنگ بودن عرصه عمومی و به تبع آن محدود بودن فعالیت در آن می‌انجامد. با توجه به اینکه تمامی این عوامل علیرغم شدت و ضعف‌هایی که در دوره‌های مختلف در سی سال اخیر داشته‌اند همچنان وجوه غالب وضعیت کشور را تشکیل می‌دهند، خواستن این امر که جنبش دانشجویی فعالیت خویش را به عرصه عمومی محدود کند نه ممکن است و نه مطلوب. از این رو هدف از مرور وضعیت جنبش دانشجویی در دوره‌های مختلف، -‌که خواهیم دید وجه غالب آن همواره توجه بیش از حد کنش های دانشجویی به فضای سیاسی بوده‌است- نفی این روش و فراخواندن به رویگردانی از آن نیست، بلکه تصحیح این رویکرد به واسطه بازاندیشی و بازبینی آن عوامل درونی‌ای است که باعث شدند جنبش دانشجویی از فعالیت در حوزه عمومی کاملا جدا شود.

از انقلاب تا پایان جنگ

ویژگی بارز جنبش دانشجویی ایران پس ازانقلاب پنجاه و هفت، پر رنگ بودن پیگیری وطرح خواست های سیاسی- حزبی یا مطالبات ملی نسبت به خواستهای صنفی واجتماعی آن است. خصلتی که به ویژه درشعارها و کنشهای دفترتحکیم وحدت وتشکلهای دانشجوییِ آن یعنی انجمنهای اسلامی، نمایان است. در این دوران، جنبش دانشجویی، خود را منتسب به مجموعهای میداند که در تسخیر سفارت آمریکا درسال های آغازین انقلاب نقش مهمّی داشت و دردهه شصت بازوی سرکوب حکومت در دانشگاه ها و در برخی مواقع ابزار قدرت نمایی جناح‌های سیاسی بوده‌است. در این دوران نه مبحثی به نام عرصه عمومی در بحث‌های سیاسی جایگاهی دارد و نه حتی عرصه خصوصی قابل اعتنایی را می‌توان در کشور سراغ گرفت. هر چه هست دولت است و اقتدار و سرکوب و سودای یکدست کردن جامعه. "دیگری" جز دشمن نیست و نگاه امنیتی بر تمامی حوزه‌های زیست جامعه، و دانشگاه به منزله جزیی از آن، غلبه کامل دارد.

جالب توجه آنکه پس از پایان جنگ، فوت آیت‌الله خمینی و پایان برتری نیروهای چپگرای اسلامی بر صحنه سیاسی کشور، هر چند انحصار انجمن‌های اسلامی بر فضای دانشگاه شکسته شد و بسیاری از رفتارهای این سازمان‌ها مورد نقد قرار گرفت، اما از بازبینی عرصه فعالیت اثری و خبری نشد. شاید اگر ورود سازمان‌های دانشجویی جدید به عرصه دانشگاه با رنگ و بوی سیاسی صورت نمی‌گرفت می‌شد امیدوار بود که با آغاز دوران بازسازی تحولی نیز در کنش جمعی دانشجویان اتفاق بیفتد. اما چنین نشد.

دوران بازسازی اقتصادی

آغاز دوران بازسازی، جنبش دانشجویی را با شماری از تناقضات و رویارویی‌های فکری، سیاسی و اجتماعی روبرو کرد. به نظر می‌رسد جنبش دانشجویی در آغاز این دوره که همچنان بر طبل جنگ می‌کوبید و دفاع از ارزش‌های امام و انقلاب را در سرلوحه فعالیت خود داشت در تناقض با دولتی قرار گرفته‌بود که می‌خواست با شتابی هر چه تمام‌تر تمامی لطمات دوران انقلاب و جنگ را ازکشور بزداید. در آن دوران انحصار فعالیت دانشجویی در اختیار دفتر تحکیم وحدت بود. اما پس از یکدوره کوتاه مقاومت در برابر حضور سایر نهادهای دانشجویی در دانشگاه، انجمن‌های اسلامی به خواست خود یا به اجبار به حضور سایر تشکل‌های دانشجویی در دانشگاه تن دادند.

در واقع در اواسط دهه هفتاد چهار جریان دانشجویی در دانشگاه امکان فعالیت رسمی داشتند؛ به جز دفتر تحکیم وحدت و انجمن های اسلامی وابسته به آن، "انجمن‌های اسلامی دانشجویی" بودند که با شعار "امام خامنه‌ای" وارد صحنه شدند و به زودی نشان دادند که هدفی جز ربودن گوی سبقت از "انجمن‌های اسلامی دانشجویان" آنهم از طریق "رادیکال‌تر" و "چپ‌تر" بودن ندارند. دیگر "جامعه اسلامی دانشجویان" که بازوی اجرایی جناح راست و ارگان آن روزنامه رسالت بود؛ و دست آخر بسیج دانشجویی که اعضای خود را بیشتر از میان دانشجویان سهمیه‌ای می‌گرفت.

در دوره کوتاهی که سازمان‌های دانشجویی جدید وارد دانشگاه شده بودند اما هنوز از قدرت چندانی برخوردار نبودند حرکت‌های دانشجویی گام‌هایی را در جهت مشارکت در عرصه عمومی و نه عرصه سیاسی برداشتند. دفتر تحکیم وحدت که گفتیم پس از مقاومت نه چندان جدی به شکست انحصار خود تن داد اینک به بازتاب تفکرات نواندیشی و باز اندیشی دینی در دانشگاه روی آورد. در همین دوران کوتاه بود که این حرکت دانشجویی که اکنون در میان خود جایی برای سایر جریان‌های فکری دینی نیز در درون خود باز کرده‌بود اقدام به برگزاری میزگرد، سخنرانی و بحث آزاد در دانشگاه روی آورده بود. عرصه عمومی –هر چند به شکلی محدود- بالاخره مورد توجه دانشجویان قرار گرفته بود.

آنچه به این دوران کوتاه پایان داد برخورد خشن و سیاسی سایر تشکل‌های دانشجویی بود. انصار حزب‌الله که اینک پا در جای پای تحکیم سال‌های دهه شصت گذاشته بود، گاه با کمک دوستان "جامعه اسلامی دانشجویان" در حمله به سخنرانی نواندیشان و گاه به تنهایی در هنگام سر دادن شعار علیه رواج پیدا کردن "تجمل‌گرایی" مانع از آن شدند که جنبش دانشجویی برای چند صباحی هم که شده به عرصه عمومی بهایی بیش از عرصه سیاسی بدهد. و این دومین تناقض و جدالی بود که دفتر تحکیم که هنوز گسترده‌ترین تشکل دانشجویی در دانشگاه بود با آن روبرو شد.

به باور من اشتباهِ دفتر تحکیم آن بود که برای بازیابی قدرتِ خویش و بدست آوردن پشتیبانی لازم برای ادامه حیات در دانشگاه، نه به کسب قدرت و اقتدار در عرصه عمومی که به بازگشت به عرصه سیاسی تمایل پیدا کرد. در واقع دانشجویان هنوز به دانشگاه به منزله عرصه‌ای عمومی مستقل از عرصه جامعه سیاسی نمی‌اندیشید.

نگاه یکسویه به قدرت سیاسی، یعنی منحصر دیدن قدرت در قدرت دولت و در نتیجه باور به اینکه امکان تغییر وضعیت فقط از این طریق میسر است علت‌العلل ترک عرصه عمومی و بازگشت سریع به عرصه سیاسی به عنوان تنها عرصه فعالیت مؤثر، نقش بسیار مهمی داشت. نگاه متمرکز به قدرت و عدم باور به کنترل اجتماعی نیز این توجه به قدرت سیاسی را تقویت می کرد. بدین ترتیب جنبش دانشجویی از توجه به مسائل دانشجویی و دانشگاهی و امکان تغییر وکنترل اجتماعی از طریقی که اتفاقا درآن دست بالا را دارد غافل می ماند.

دوران اصلاحات

برخواستن جنبش اصلاحات در دوم خرداد می‌توانست سرنوشت جنبش دانشجویی در ایران را تغییر دهد. برای مدت دو سال نیز همه شواهد حاکی از آن بود که فعالیت‌های دانشجویی همگام با فعالیت‌های روشنفکری بیرون از دانشگاه، عمده توجه‌شان را به عرصه عمومی معطوف داشته‌اند. با اینهمه به نظر می‌رسد که فقدان تجربه فعالیت در عرصه عمومی، نگاه همچنان یکسویه به قدرت، خاطرات سال‌های تلخی که انجمن‌های دانشجویی بازوی سرکوب دانشجویان بودند، اصرار احزاب اصلاح‌طلب دوم خردادی به حفظ نیروی دانشجویی سیاسی که حتی به مداخله مستقیم آنها در انتخابات دفتر تحکیم نیز منجر شد و ممانعت دولت اصلاحات در شناسایی دانشگاه به منزله حوزه مستقل از دولت و دست آخر سرکوب وحشیانه هجده تیر به این بهار جنبش دانشجویی پایان داد. از نظر نمادین جالب است که وقایع 18 تیر با اعتراض دانشجویان به بسته شدن روزنامه سلام که یک پا در عرصه عمومی و پایی دیگر در عرصه سیاسی داشت آغاز شد. و با سکوت دولت اصلاح‌طلب در سرکوب این حرکت که معنایی جز قربانی کردن عرصه عمومی به خاطر مصالح سیاسی نداشت پایان یافت.

نتیجه این امر همانی شد که نظریه‌پردازان حوزه عمومی کنشگران عرصه عمومی را از آن پرهیز می‌دهند، یعنی رادیکالیسم. گسترده‌ترین و تأثیرگذارترین سازمان‌دانشجویی کشور از این مرحله به بعد در واقع دیگر نه راه پیش داشت و نه راه پس. بی‌پناهی‌اش آشکار شده بود و ضربه‌پذیری‌اش به دلیل جداماندن از جامعه دانشجویی هر روز بیشتر می‌شد؛ و برای حفاظت از خود نیز چاره‌ای جز کم و بیش حساب کردن روی حزب و حرکتی نداشت که او را در کوی دانشگاه به حال خود رها کرده بود. جنبش دانشجویی حتی دیگر امکان بازگشت به عرصه عمومی را نیز از دست داده بود.

در این فاصله گروه‌های دانشجویی دیگری نیز به تجارب ناموفقی دست زدند. تفوق فضای داد و ستد، عده‌ای را به فکر ورود به عرصه سیاسی با پرچم لیبرالیسم انداخت و دیگران را به فکر توسعه تشکیلاتی "با چراغ خاموش" و تحت پوشش حرکت‌های صنفی، تجربه‌‌ای که سابقه آن به حزب توده و جنبش دانشجویی‌اش باز می‌گردد. آنچه در این میان به کل از اذهان پاک شد، بازگشتی بود به عرصه عمومی.

برآمدن جنبش سبز

و اینک تجربه جنبش سبز. جنبشی که همانطور که در آغاز این نوشته یادآور شدم می توان نشان داد که با مشارکت گسترده جوانان و دانشجویان ممکن گشت. شاید بتوان ادعا کرد که این اولین باری است در تاریخ معاصر ایران که عرصه سیاسی‌ رنگ و بوی عرصه عمومی را به خود می‌گیرد و نه بالعکس. تجربه جنبش سبز و مشارکت گسترده دانشجویان در آن، از نوعی هماهنگی ویژگی‌های این جنبش با نوعی سبک زندگی حکایت می‌کند که سال‌هاست دانشجویان آن را تجربه کرده‌اند. سبک زندگی‌ای که در میان خیل گسترده‌ای از دانشجویان رواج داشته اما هیچوقت به شکل مشخص و روشنی از سوی هیچکدام از سازمان‌های دانشجویی نمایندگی نشده‌است. نوعی همزیستی، احترام متقابل، مشارکت در تعیین سرنوشت، تکثر و برسمیت شناختن این تنوع در فضای دانشجویی و بسیاری ویژگی‌های دیگر که همگی توصیف دقیقی از زندگی دانشجو و دانشگاه هستند.

به باور من برآمدن جنبش سبز خودالگوی جدیدی را دراختیار قرارداده است. جنبشی که در آن افراد به واسطه سبک زندگی درکنار هم قرار گرفتند و همین سبک زندگی است که می‌تواند و می‌باید خط هم‌ارزی یک تشکل دانشجویی باشد. این سبک زندگی هم علایق را در برمی‌گیرد و هم سلائق را، هم بی‌پناهی امروز و هم بیکاری پیش رو را، هم میل به تأثیر در فضای زیست و تصمیم‌گیری درمورد دانشگاه، و هم بازستاندن حقوق شهروندی را. مهم آن است که دانشجو پیشرو حل مسائل زندگی خودش باشد وسعی کند حداقل دردانشگاه وازطریق فعالیت‌های فرهنگی وصنفی وسیاسی محیط خودش را به شکلی که می‌خواهد دربیاورد. و البته مقدمه یک چنین فعالیتی تبیین و توصیف آن عرصه عمومی‌است که قرار است حوزه اصلی فعالیت دانشجویان باشد.

* این مطلب را در نشستی به مناسبت سالگرد هجده تیر در دورتمند آلمان ارائه دادم.

-------------------------------------

نوشته مرتبط: جنبش دانشجویی؛ از جامعه یا بر جامعه؟

جنبش سبز؛ اعتراض جامعه برضد جامعه

2011-05-15T14:29:00.000-07:00

گفت وگو با امین بزرگیان

منبع: جرس

علی هنری: جنبش سبز پس از دوسال حضور پررنگ در سپهر سیاسی-اجتماعی ایران بیش از پیش نیاز به مراقبت و توجه دارد چرا که به گفته امین بزرگیان « دستاوردها و پیشرفت ها چنانچه مراقبت نشوند از دست می روند». این فراچنگ نمی آید جز با ارزیابی همه جانبه تجربه این دوسال با اتکا به گفت وگو فراگیر میان نخبگان؛ چه نخبگان سیاسی، چه نخبگان آکادمیک. برای این منظور درباره چیستی جنبش سبز با امین بزرگیان نویسنده و پژوهشگر اجتماعی و فلسفی به گفت وگویی دوستانه نشسته ام. بزرگیان توصیفی از یک «وضعیت طاعون زده» از نظر اجتماعی را در پیش از تبلور جنبش سبز ارائه می دهد که جنبش مردمی وآن همبستگی اجتماعی فوق العاده را شورشی بر آن وضعیت می داند. او جنبش سبز را «محصول یادآوری دغدغه و بازسازی خود» می داند و تاکید می کند که این شکل فعال ساخته شدن دوباره سوژه، در کنش های عمومی و جمعی ممکن می شود. بدین ترتیب امین بزرگیان تداوم جنبش سبز را وابسته به آن می داند که تا چه حد افراد به زیرزمین های خود باز نگردند، دغدغه نسبت به ساختن خود را رها نکنند وشهروند بمانند. او بر این باور است «شهروند ماندن یا همان همبستگی اجتماعی از طریق ساختن خود، طنین قوی زیستی سیاسی است که خطر "مردم" را همیشه برای حاکم نگه می دارد.»

امین بزرگیان هم اکنون دو کتاب در دست انتشار دارد که یکی درباره جنبش سبز و دیگری مجموعه مقالاتی درباره تهران است. او نوشته های خود را در وبلاگ شخصی اش با عنوان تجربه زیسته منتشر می کند.

متن گفت وگو با امین بزرگیان را در زیر می خوانید.

چگونه می توان جنبش سبز را توضیح داد و تفسیر کرد؟ در واقع می خواهم بپرسم جنبش سبز از نظر تو چیست؟

درباره چیستی جنبش سبز مثل هر پدیده دیگری زوایای مختلف ومتعددی را می باید مورد توجه قرار داد. در این یکسال وچندی هم که از جنبش سبز گذشته است، صورت بندی های گوناگونی درباره جنبش بیان شده است. این تنوع برخاسته از پیچیدگی ها وتناقضات واقعا موجود در ساختارهای اجتماعی در جوامع مدرن است. جامعه ما هم از این پیچیدگی ها به دور نیست. اکنون که چندی است از این رخداد فاصله گرفته ایم شاید بهتر بتوان درباره آن صحبت کنیم هرچند که داوری درباره چیستی ونتایج پدیده های اجتماعی نیازمند برقراری فاصله ایمن و غیر جانبدارانه هرچه بیشتر با آن است.

اولین حسی که در مواجهه با جنبش سبز به عنوان یک تجربه شخصی داشتم حس شگفتی بود. در آن لحظات که راهپیمایی ها وحضورهای میلیونی در خیابان های تهران بالاخص بیست وپنجم خرداد را می دیدم از خودم می پرسیدم این همان مردمی اند که می شناختیم؟ شاید لازم است به چندی قبل از جنبش سبز برگردیم تا بتوانیم از چرایی این شگفتی بیشتر صحبت کنیم. تجربه زیسته وانضمامی ما از زندگی در تهران - به عنوان تجسد مدرنیته ایرانی- چه تجربه ای بود؟ بخش مهمی از این تجربه به معنای واقعی کلمه نوعی مسخ ومنجلاب کافکایی بود. جامعه ای با بحران های اجتماعی واخلاقی متعدد که زیست انسانی را مشکل می ساخت. و به گونه ای ساختاری، فرد را به سمت زیرپا گذاشتن ارزش های اجتماعی سوق می داد.

جامعه ای با منش اقتصادی دلال مسلک، انباشته ازایدئولوژی نفع شخصی محور و مصرف زده که به معنا وتصویری کامل، شهروندان آن نمایانگر گرگ هایی بودند که هر لحظه برای زنده ماندن در کار پاره کردن تن وروح دیگری بودند. جامعه ای که افراد و نهادهای آن در اوج بی اعتمادی به هم، درکارتولید مکانیسم هایی تقلبی برای اعتماد کردن بودند؛ جامعه ای مالامال از چک و سفته تضمینی. کافی بود درمانده ومستاصل از کسی یا بانکی بخواهید پولی را قرض بگیرید تا به درکی عمیق از این بی اعتمادی برسید. لحن تهدیدآمیز متصدی بانک بعد از تاخیر چند روزه از پرداخت قسط، صدای استیصال سیستم فشلی بود که نه مکانیزم های دقیق قانونی را برای اعاده سرمایه اش داشت ونه می توانست به شهروندان اعتماد کند ودر این بین اصلا جای تعجب نداشت که افراد پول ها وسرمایه شان را به جای فعالیت اقتصادی مفید، در بانک ها بخوابانند تا سود دریافت کنند؛ زیراکه تنها وتنها این شیوه افزودن به سرمایه، برای آنها خالی از حس ترس و اضطراب کلاه برداری بود. این فقدان اعتماد مهمترین دلیل روییدن موسسات مالی واعتباری بود که هرروزه به مثابه قارچ سربرمی آوردند و با وسوسه سود بیشتر پول ها را جمع می کردند. جامعه ای که در تمامی ادارات ونهادهایش از اداره مالیات گرفته تا دانشگاه، موتور پیش برنده سازمان، پارتی بازی و از زیرکار دررفتن و چاپلوسی و زیرآّب زدن بود. کار تا جایی پیش رفته بود که اساتید دانشگاه علوم انسانی اش به تنها چیزی که فکر می کردند گرفتن طرح های تحقیقاتی آبکی اما میلیونی از این وزارتخانه و آن نهاد بود. جامعه ای که تنها ایدئولوژی حاکم برآن این بود که "کلاهت را سفت بچسب".

خیابان ها نمایانگر منش اجتماعی بحران زده این جامعه بود. کافی بود تصادفی کوچک رخ دهد تا تمام عرف های اخلاقی که سرمایه اجتماعی این جامعه به طرفه العینی بر باد رود و ناسزاهای منزجرکننده و مشت ولگدها چهره شهر را انباشته از کثافت کند. خیابانی که کناره هایش روایتگر بوق های مکرر و متعدد اتومبیل هایی بود که برای ارضای میل جنسی نابالغ صاحبانش به صدا در می آمد. و پیاده روهایی پر از آزارجنسی وفقر اقتصادی وفرهنگی. گدایان اقتصادی وفرهنگی در هم می لولیدند و خرده بورژواهای بی اعتنا به زندگی دیگران به دنبال لباس وکفش ومبل فاخرانه، مغازه ها را طواف می کردند که نکند جلوی فامیل وهمسایه کم بیاورند. جامعه ای که صفحه حوادث روزنامه اش کولاژی بود از اسلحه و دشنه وساطور و بازیگرانش پدر ومادرو همسر وهمسایه. به چشم خود بارها دیدم که مسوولان صفحات حوادث برای گرفتن صفحات بیشتر در روزنامه با سردبیر ومدیرمسوول چانه می زدند. جالب اینجاست که بیشترین خواننده را همین صفحه حوادث داشت و یادم می افتد این جمله تاریخی تمام کارآگاهان فیلم های پلیسی را که قاتل به صحنه جرم باز می گردد.

برای نشان دادن منش سیاسی این جامعه تنها به یک مورد اشاره می کنم. جامعه ای دمدمی مزاج که پس از چهار دوره انتخاب مدل سیاسی دموکراتیک تر و متعادل تر به ناگهان زیر همه باورهایش می زند واز صندوق رایش کسی در می آید که تمام قد خلاف راهی است که جامعه تا به حال برگزیده و پیموده است. آیا در بین مقصر دانستن رییس و وکیل و حزب و آسمان وزمین نباید به رفتار پارانوئیدی مردم وجامعه هم کمی شک کرد.

این همه احساس منفی تنها به تجربیات شخصی تو و شاید دیگران بازمی گردد یا یافته های آکادمیک هم پشتیبانش است؟

اینها و صدها چیز ناگفته اما حس کرده دیگر تجربیات شخصی من وما نبود. رشته تحصیلی ام اقتضا می کرد که این واقعیات را از خلال تحقیقات دانشگاهی هم کلاسی ها و همان به ظاهر تحقیقات آکادمیک با وضوح بیشتری ببینم. چیزی که مشخص و واضح بود مسایل وبحران های اجتماعی ای بود که به هیولایی تبدیل شده بودند و جامعه شناسی نوری کم رمق به زوایای آن می تاباند. در اینجا فرصت بازگویی این تحقیقات ونتایجش نیست، تنها به عنوان نمونه به تحقیقی که پیش از سفرم به خارج از کشور دیدم، اشاره می کنم. پژوهش درباره دلایل جامعه شناختی عدم گرایش مردم به بیمه های اختیاری بود. مسایل مختلفی درباره این عدم گرایش مطرح شده بود از آن جمله اینکه در بین جامعه آماری میزان اعتماد به دیگرشهروندان و نهادهای دولتی چیزی در حدود ده درصد بود وتنها جایی که افراد مقداری به آن اعتماد داشتند خانواده و بستگان نزدیک خودشان بود. این یعنی نود درصد بی اعتمادی به جامعه. شاید اگر بخواهیم در توصیف جامعه شهری مان به یک عبارت اکتفا کنیم، فقدان همبستگی اجتماعی باشد. جامعه ای که با مدرن شدن واز دست دادن بخش عمده ای از اشکال همبستگی های مکانیکی، شکل نوین همبستگی اجتماعی ، یعنی همبستگی ارگانیکی را به اندازه لازم در خود نیافته است. همبستگی ای که در روابط اجتماعی گسترده و با میانجی هایی همچون اخلاق اجتماعی، قانون ونظم قابل تحقق است. آن چیزی که افراد را درجامعه به هم پیوند می دهد ونسبت به وضعیت دیگری مسوول ودغدغه مند می سازد همبستگی اجتماعی است. همبستگی اجتماعی است که مسوولیت اجتماعی می آفریند؛ مسولیتی که برای انجام دادن آن نیاز به چماق دولت و تیک زدن ساعت کاری نیست و برخاسته از وجدانیات جمعی فرد و احساس تعلق گروهی است. وقتی سال ها هزینه و تبلیغ، فرد را متقاعد نمی سازد که برای حفظ پاکیزگی شهرش، زباله هایش را در کیسه های در بسته ریخته و راس ساعت نه بیرون بگذارد، همین مورد به ظاهر کوچک، هشداری است تا میزان پیوند خوردن فرد با جامعه اش را درک کنیم.

چیستی جامعه پیش از جنبش سبز این باور را تقویت می کرد که در کنار نقد ساختارهای سیاسی حاکم ، نقد بی پروای مناسبات دست ساخته اجتماعی وظیفه ای مهم و حیاتی است. مناسباتی که تک تک افراد جامعه در ایجاد وگسترش آن مسوول بودند. در این میان، ناگهان همان جامعه نفرین شده یا به تعبیری طاعون زده دست به کاری سترگ می زند. خیابانی که تا دیروز لبالب از فاجعه بود پر از انسان هایی می شود که در کنار هم صمیمانه و بی پروا از آزادی وحقوق انسانی دم می زنند. پیاده رو ها وتنه ها معنای دیگری می یابند. مغازه دارها که تا دیروز از ترس دزد، درهایشان را سه قفله می کردند وبا چشمانشان تورا می پاییدند که نکند کالایشان را دستمالی کنی، در فرایند تعقیب وگریزها کرکره هایشان را نیمه باز نگه می داشتند که فراری ها را در دل خود پنهان کنند. دست هایی که تا دیروز برای سیلی بلند می شدند ودهان هایی که برای تملق وناسزا باز می شدند امروز برای محبت به هم گره می خوردند ونوایی مشترک را فریاد می زدند. لحظاتی می شد که به جمعیت خیره می شدم: این ها همان هایند؟

خیابان ها پذیرای انسان های زیرزمینی شد که "عصیان" خود را برای اعاده حیثیت از دست رفته شان بروز دادند. آن ها همان کسانی بودند که پیش از این هر روزه خیابان ها را در جستجوی کار، غذا، مسکن یا مد بی وقفه اشغال و به واسطه مجموعه ای از تناقضات و پارادوکس ها زندگی می کردند. آنان به تعبیر نیچه "طوایف بیابانگرد دولتی" بودند که اسیر نظم و عاداتی روزمره شده بودند.هر روزه از دفترها و کلاس ها و شرکت ها و مغازه ها به اتاق های تنگ و گشاد تنهایی خویش باز می گشتند و" بیگانگی" از دیگران و محیط خویش را در میانه ی انبوه جمعیتی که هر روز می دیدند بازتولید می کردند. بیگانگانی که در حقیقت در انتظار بهبود زندگی های شخصی شان (فرصت) ، تمرین کرنش و خدمتگزاری می کردند. برای آن ها خیابان، مغاک تنفربرانگیزی بود از ترافیک و آلودگی بی پایان، فخرفروشی های بی وقفه ی مدها و لباس ها و ماشین ها و بسیاری دیگر از پیچیدگی های مادی و ذهنی که عذابشان می داد و هرروزه دراسطوره ی" پول" فرو می بردشان. انسان های زیرزمینی تهران، مردمانی منفعل و اتمیزه از طبقات و اقشار گوناگونی بودند که اکثریت جمعیت عظیم شهری را به خود اختصاص داده بودند؛ آنان با اضطرابی بی پایان در خیابان های شهر راه می افتادند، به همه چیز(و در واقع هیچ چیز) بدوبیراه می گفتند و با هراس، دودستی کلاه خویش را می چسبیدند و شب هنگام در حسرت نداشته هایشان، تحقیرهای روزانه اشان را از سر می گذراندند. در واقع فضاهای شهری برای انسان زیرزمینی تهران، حفره هایی بودند که تحقیرشان می کرد: خیابان و اتومبیل های سوار نشده، دانشگاه وکنکورقبول نشده، مغازه ها و لباس نخریده، برج ها و خانه نداشته و... .

ولی بلافاصله بعد از انتخابات چهره دیگری از روابط اجتماعی را شاهد شدیم.

حس شگفتی که ابتدا گفتم دقیقا همین جا بود. با دو چیز روبرو شدیم . یک، جامعه ای که پیش از جنبش سبز برای هیولا شدن دست به هر کاری می زد و دو، همان جامعه که پس از انتخابات ( یا بهتر بگویم پس از مناظره های تلویزیونی) چهره ای دیگر وکاملا متفاوت از خود نشان داد. جامعه ای همبسته و طغیان کرده با محوریت آزادی وحق خواهی. جامعه ای که شهروندانش در لحظه ای تاریخی از زیرزمین های متفاوت خود سر برآوردند تا حق خود به زندگی در شهر خویش را فریاد بزنند و در واقع حفره ها را از سیاست پر کنند. آدم های تا دیروز بی اعتماد به هم، به یکباره جویای همبستگی با دیگر انسان های تنها و منزوی شدند تا شهر را اینبار مال خود کنند. آن ها تلاش کردند تا زخم های درونی جامعه خود را در خیابان بگشایند و نشان دهند که این زخم ها وجود دارند؛ زخم هایی سربسته که هرگز درمان نشده اند. چگونه می توان این وضعیت دوگانه را به طور همزمان فهمید وتحلیل کرد. نگاه مجزا به هردو سوی این مناسبات (پیش از جنبش/پس از جنبش) گمراه کننده است. اگر فقط به وضعیت طاعون زده چشم بدوزیم مطمئنا دچاربدبینی شده وپتانسیل های آنتاگونیستی جامعه را ندیده ایم و اگر بر روی معضلات اجتماعی واخلاقی جامعه مان به خاطر جنبش مردمی وآن همبستگی اجتماعی فوق العاده ماله بکشیم، دچار خوش بینی وپوپولیسم خواهیم شد.

اگر بپذیریم هر جنبش اجتماعی برای اعتراض به چیزی شکل گرفته است، تلقی رایج از جنبش سبز که آن را به مقولاتی همچون آزادی خواهی تاریخی جامعه سرفراز ایران یا فساد و غیر دموکراتیک بودن حکومت محدود می کند، به نظر من غیر واقع بینانه و ارائه گرتصویری پوپولیستی از واقعیت جامعه ماست. واقعیتی که هرروزه با آن دست به گریبانیم این دست حرف ها را پس می زند وسرخوردگی ونا امیدی می سازد. شکی نیست که جنبش سبز هم اعتراض به چیزی بود اما واقعیت انضمامی جامعه متقاعدم می سازد که بگویم اعتراض جامعه برضد جامعه.

به نظر من جنبش سبز لحظه ای تاریخی بود برای قیام مردم علیه مناسباتی که خود ساخته بودند. دولت هم یکی از این دست ساخته ها است. هرچند مهمترین آن. اما فاجعه ای که ساخته بودیم چیزی بزرگتر از دولت متقلب بود. جنبش سبز قیامی علنی برای اعاده حیثیت از دست رفته ای بود که خود را در فرم دموکراسی خواهی و شعار"رای من کجاست؟" نشان داد. قیامی بود بر ضد تقلب های خودمان، دروغ ها وچاپلوسی های خودمان با شرکت تمامی متقلبین ودروغگویان خسته. شکل بیانی کاملا مناسب شهری بود که الگوهای مدرن مصرف را مازوخیستی رواج می داد و در همان حال به گونه ای سادیستی وجوه مدرن تولید و کنش را همواره سرکوب می کرد. جامعه ای که میل و نیاز به ارتباطات انسانی را به واسطه رسانه و تبلیغات در درون آدمهایش بر می انگیخت اما در همان حال هیچ امکانی را برای ارتباط جمعی و اجتماعی نمی گشود. جامعه ای که آدم هایش هر روزه بیش از گذشته به "واقعیت" عینی حاکم بر جامعه شان می چسبیدند اما در ذهن، رمانس فرار از واقعیت را می پروراندند. در چنین شهری، خیابان وزن و اعتبار خاصی پیدا کرد. خیابان برای انسان های زیرزمینی این جامعه، یگانه جایی شد که انان را از انزوا خارج می کند و بستری را فراهم می سازد که برعلیه مناسباتی که خود ساخته بودند عصیان کنند. تجربه درخشان راهپیمایی بیست وپنجم خرداد برای مردمان این شهر فراموش نشدنی است. آن ها پس از سالیانی دور، دوست داشتن دیگران(همبستگی اجتماعی) و شهرشان را تجربه کردند. در میانه انبوهه جمعیت- برای اولین بار- شهرشان را به خانه خویش مبدل ساختند و شهروند شدند. وقتی فریاد می زدند: رای من کجاست؟ درواقع به خودشان، به بغل دستی شان والبته به دولت شان می گفتند: حیثیت من کجاست؟

در توصیف وضعیت طاعون زده به قول خودت، مدام از افعال گذشته استفاده کردی. گویی الان وارد بهشت شده ایم.

به هیچ عنوان وارد بهشت نشده ایم. دستاوردها و پیشرفت ها چنانچه مراقبت نشوند از دست می روند. شواهد زیادی داریم تا توهم تکامل تاریخ را به دور اندازیم. جامعه همواره برگشت پذیر است. اما به این خاطر از شکل گذشته فعل استفاده کردم تا تفاوت میان تصور خودم از جامعه ومردم را پیش و پس از انتخابات نشان دهم. تفاوتی که به نظرم اهمیت خاص جنبش سبز را نشان می دهد. شورمردمی در جنبش سبز نه شورانتخاباتی بود ونه شور پیروزی انقلابی. اتفاقا تماما شوری بود محصول شکست. ساده انگارانه است این شور را به ساحت انتزاعی تقلب دولت در انتخابات یا شکست کاندیدایمان محدود کنیم. این شور ریشه هایی عمیقا مادی و عینی داشت. ریشه هایی در سال ها "شکست" در زندگی های فردی و جمعی.

حال که آن شورش به قول تو بر خود پدید آمد چگونه ادامه می یابد و چگونه با گفتار سیاسی و مطالبه سیاسی خود را پیوند می زند. انتظار مان از جنبش سبز به معنایی که گفتی چه باید باشد؟

برای پاسخ به این سوال باید توضیحی بدهم. معمولا بعد از فروکش کردن جنبش های سیاسی- اجتماعی و بازگشتن ظاهری اوضاع به پیش از جنبش (وضعیتی که شاید ما اکنون با آن مواجه هستیم) این صدا بلند می شود که: باید کار فرهنگی کرد و اخلاق و مدنیت را فارغ از چیستی دولت تقویت کرد. مدام می شنویم که برخی می گویند تا وقتی جامعه ومردم اینند حقشان همین دولت است. شاید شرح ونقد من از وضعیت خود ساخته اجتماعیمان نیزدر این دسته از گفتارها گذاشته شود. اما می خواهم با تاکید بر نگاه پسیو، منفعلانه و غیر سیاسی اینگونه تلقیات رایج شبه روشنفکرانه، تفاوت بین منظور خودم را با "سیاست زدایی تحلیلی" بیان کنم. برای توضیح باید از مفهوم" اتوس/Ethos" میشل فوکو بهره می گیرم. مفهوم اتوس یا به عبارتی دغدغه "خود" داشتن را فوکو در جلد سوم تاریخ جنسیت می کاود. در هر دوسنت اصلی فرهنگ غربی ( رواقی و افلاطونی) که ملهم از یونان باستان می باشند، به برساختن خود و دغدغه خود را داشتن توجه شده است. این توجه البته تفاوت های جدی ومهمی با هم دارند. در افلاطون گرایی که مسیحیت ریشه در آن دارد مساله اصلی سوژه و روان فرد است. مثلا وقتی در این سنت ازچشم ناظر بر خویشتن سخن به میان می آید منظور شناخت خود ویادآوری حقایق وجودی پنهان است. بازگشت های مداوم در الهیات مسیحی به خویشتن و فرمان "خودت را بشناس" به عنوان یکی از آموزه های مهم مسیحیت، ریشه در همین اخلاق افلاطونی دارد که به تعبیر فوکو، سوژه گرایی دکارت هم محصول وهم تداوم دهنده آن بوده است. در این نوع خود شناسی، خود، مداما به نوعی رستگاری متافیزیک که فراسوی زندگی است، ارجاع پیدا می کند. انقلاب و آشوب درونی در فرد برای نیل به سعادت، دغدغه این سنت است . سنتی که نجات را فراسوی زندگی می جوید. بیراه نیست که نیچه، مسیحیت را افلاطون گرایی عامه می نامد. در دیدگاه رواقیون اما خود از طریق آموزش، هدایت می شود. نوعی ساختن "خود". یونانی ها و رومیان در پارادایم رواقیون، خودشان را ادراک می کردند. اتوس در واقع اشاره ای است به این نوع نگاه از خود. اصولا یونانیان مساله آزادی را بر اساس همین نوع اخلاق، پروبلماتیزه می کردند وآزادی درنزد آنها مفهومی اخلاقی داشت ونه سیاسی. اتوس یا دغدغه خود در دیدگاه یونانیان، شیوه بودن وهدایت خود وپدیدارشدن دربرابر دیگران بود؛ ساختن سوژه. این مفهوم به تعبیر فوکو در واقع شکل انضمامی آزادی است که در اجزای عادی زندگی انعکاس پیدا می کند وشهروند می سازد.

نکته مهمی که وجود دارد این است که در اتوس با تئوری سوژه به شکل پیشینی اش چنانچه در فنومنولوژی و اگزیستانسیالیسم وجود دارد، مواجه نیستیم. بحث فوکو در اهمیت دادن به اتوس در واقع توجه به سوژه ای است که در درون مناسبات تاریخی شکل گرفته و هیچوقت با خودش اینهمان نیست. سوژه ای که از طریق کار مستمر بر روی خود، ساخته می شود. این مفهوم از خود شناسی، شباهت های بسیاری دارد به کلمه "بیلدونگ/" در زبان آلمانی. آفریدن خود و خودسازی خدا گونه. تولید سوژه در اینجا برساخته قدرت نیست بلکه ریختن بنیاد جدید برای خود است. کاری که می تواند به مثابه فرایند رهاسازی وآزادی فهمیده شود. برعکس خودشناسی افلاطونی و سوژه گرایی دکارتی که در پارادایمی متافیزیک به "غلبه" می اندیشد: غلبه بر نفس یا طبیعت، مساله ای که در اتوس اهمیت دارد جنبه سیاسی و رها سازی آن است. رها سازی خود از مناسبات حاکم بر روان وبدن جامعه.

تفاوت اتوس با خودشناسی رایج چیست؟

خود شناسی که از دل استراتژی محافظه کارانه سیاست زدایی بیرون می آید وابزار تئوریکش کارفرهنگی است در واقع مدعی این است که ریشه عمیق پروبلم ها ورنج های بشر در روان افراد است: چیزی متافیزیک وشبیه مثل افلاطونی. مساله اتوس اتفاقا این است که مواجه با آپاراتوس ومسایل اجتماعی - سیاسی از طریق نوعی پراتیک زاهدانه در عرصه عمومی، قابل حل هستند. رنج ها را چیزهای موجود می سازند، چیزهایی که خودمان عمیقا در ساختنشان مشارکت داشته ایم.

جنبش سبز به نظرم محصول یادآوری "اتوس" بود: دغدغه و بازسازی خود. نکته مهم اینجاست که این شکل فعال ساخته شدن دوباره سوژه، به تعبیر فوکو تنها در کنش های عمومی و جمعی ممکن می شود. تنه به تنه دیگری. در خلال نمایش تن هاست که اتوس به خاطر آورده می شود. جایی مثل انقلاب، جنبش. اتوس به این معنی نیست که فرد خودش را اختراع کندوبه تنهایی بسازد، بلکه این ساختن در درون جامعه، گروه های اجتماعی و در مواجهه با دیگری ممکن می شود. اتوس در واقع همانگونه که گفتیم شیوه پدیدار شدن در برابر دیگران از طریق نوع لباس پوشیدن، فیگور، راه رفتن، صحبت کردن، شهروند بودن، احترام به دیگران ودر مجموع خلق وخوی است. در واقع زندگی اخلاقی جمعی. در واقع جنبش سبز قیام جامعه ای بود بر ضد مناسبات دست ساخته خودش برای احیای "اتوس" ازدست رفته. این امکان را لحظه تاریخی انتخابات واتوس بروز یافته موسوی در برابر بی اتوسی رقیبش، فراهم ساخت. تداوم این جنبش هم بی شک به تداوم اتوس بروز یافته و رها شده در آن باز می گردد. اینکه تا چه حد افراد به زیرزمین های خود باز نگردند، دغدغه نسبت به ساختن خود را رها نکنند وشهروند بمانند. شهروند ماندن یا همان همبستگی اجتماعی از طریق ساختن خود، طنین قوی زیستی سیاسی است که خطر "مردم" را همیشه برای حاکم نگه می دارد.

اما در پایان بد نیست با این نظرگاهی که معرفی کردی به یکی از وجوه جنبش سبز بپردازیم. مثلا مشارکت چشمگیر زنان. آیا زنان هم خود را در ساختن این مناسبات متقلبانه مسئول می دانستند که این بار حضور را همپای مردان جدی گرفتند و اصولا چه ویژگی ای به آنها اجازه داد اینبار جامعه مردسالار را پس بزنند و در یک برابری و هم ارزی وارد پیکار شوند؟

بی شک زن ها هم در برساخته شدن این جامعه مسوول بوده اند. هیچگاه دسته و گروهی را در ساخته شدن قاعده فاجعه آمیز نمی توان استثنا کرد. اما خوب باید به مساله زنان در جنبش سبز دقت کرد. زنان بی شک در خط مقدم بودند. اساسا اعتراضات اشکال کاملا زنانه داشت: صلح آمیز، مواظب، منظم وغیره. چرا زنان در خط مقدم اعتراضات بودند؟ چون آنها در خط مقدم سرکوب شدن وستم بودند. زنان بیشتر از هر مرد سرکوب شده ای، توسط نهادهای جامعه سرکوب شدند. آنها فرودستی را به گونه ای مازاد بر دیگرانِ مرد تجربه می کنند. زنی که - با چشمان خودم دیدم- مسیر خیابان را برعکس همه مردم در حالِ فرار، به سمت گاردی ها می رود و رخ به رخ با پلیس(نماینده حاکم) بر سر او فریاد می زند، فریادش، نوای دردمندانه ای است بر علیه تمام مناسبات ستم، و شجاعت مازادش نسبت به ما به ستم مازادی که من وما ودولت بر او کرده ایم برمی گردد. او فریاد سالها مزاحمت های خیابانی، تحقیر های جنسی، تبعیض های حقوقی، آزار های خانوادگی، زورگویی همسر وبچه هایش را بر سر پلیس می کشد. شجاعت بروز یافته زنان در جنبش سبز محصول روانی خرد، خرد وضعیتی است که ما همگی برای زنان ساخته ایم. در این وضعیت بی شک خود زنان هم مشارکت داشته اند. وضعیت زن در هر جامعه ای، بنظرم وضعیت اتوس در آن جامعه را نشان می دهد. زن، معیار مهمی برای اندازه گیری است.

جنبش سبز به دنبال تغییر نظم موجودست

2011-03-08T04:36:00.000-08:00

علی هنری در مصاحبه با روز

منبع: روزآنلاین

خیزش بزرگ شهروندان جنبش سبز در روز 25 بهمن و ادامه آن در روزهای اول و دهم اسفند، ادعای مرده بودن جنبش سبز را با تردید های بزرگ روبرو کرده است. در همین باب با علی هنری، جامعه شناس و پژوهش گر کنش های جمعی در دانشگاه گرونینگن هلند گفتگو کردیم تا دلایل دوباره برخاستن جنبشی اجتماعی را که برای یک سال به زیر زمین رفته جویا شویم. همچنین با او درباره تفاوت راه ها میان اهداف جنبش مخالفان در شمال آفریقا با مطالبات سیاسی جنبش سبز سخن گفته ایم. علی هنری معتقد است جنبش سبز به دنبال تغییر نظم موجود به سوی برابری و دموکراسی است و سیاستی را پی گرفته که هم در حاکمیت موجود و هم در نیروهای سرکوب شکافهای بیشتر و عمیق تری ایجاد کند.

این مصاحبه در پی می آید.

آقای هنری، بیست و پنجم بهمن با تظاهرات گسترده مخالفان دولت در ایران همراه بود. تظاهراتی که پس از یکسال غیبت در خیابان ها به وقوع می پیوست. سئوال نخست این است که چرا این غیبت یکساله باعث فراموشی مطالبات از دست رفته اعضای جنبش سبز نشده است. در واقع فارغ از ادعاهای مقامات جمهوری اسلامی که "فتنه را مرده" می نامیدند، بسیاری از فعالان خارج از میهن نیز می پنداشتند جنبش سبز دیگر وجود ندارد. خطای محاسبه در کجای کار بود؟

پرسش شما را با این پرسش باید پاسخ گفت که تحت چه شرایطی پیگیری مطالبات به فراموشی سپرده می شود؟ جامعه زمانی دست از پیگیری مطالباتش می کشد که یا از سویی آن مطالبه موضوعیت نداشته باشد؛ مثلا به آن خواست دست یافته باشد، یا مطالبات عاجلی آن را تحت الشعاع قرار داده باشد. زمانی نیز جنبش ها به این دلیل که یا راهی برای اعتراض ندارند، و یا چشم اندازی برای دست یابی به آن خواست ها از طریق اعتراض جمعی وجود ندارد، دست از اعتراض برمی دارند. در عالم سیاست نتیجه ها متفاوت است، در مورد اول انگیزه فعالیت همگانی زنده است، اما در حالت دوم جامعه منفعل خواهد شد و موقتا تلاش برای دستیابی به مطالبات را از برنامه خود خارج می کند. یعنی امکان دارد شاهد چرخش از کنش های همگانی به دغدغه های شخصی باشیم. در مورد جنبش سبز در یکسال و نیم اخیر از یک سو نه تنها جنبش به مطالبات خود و آنچه که برای آن برخاست دست نیافته است بلکه مطالبات دیگری نیز بر آن افزون شده است، و از سوی دیگر در این فرصت تاریخی، جامعه نه تنها جرات اعتراض جمعی را یافته بلکه راه های گوناگونی برای کنش های جمعی تجربه کرده است. به این ترتیب حتی اگر حضور خیابانی به صورت اولیه انجام نمی شد اما ده ها و صدها راه اعتراض دیگر بوجود آمده بود که باعث می شد اغلب کنشگران این جنبش همچنان دغدغه هماهنگی خود را حفظ کنند. جنبش سبز گزینه جدی برای تغییر وضع موجود است و گفتار، ساختار و رهبری تقریبا معینی را برای این هدف خلق کرده است و از این رو ظرف مناسب و مطلوب فعالیت سیاسی و به کرسی نشاندن خواسته های همگانی باقی مانده است.

در این صورت آرای برخی از تحلیل گران خارج از میهن که ادعای تمام یافتن جنبش سبز را داشتند از چه زاویه قابل بررسی است؟

اینکه چرا ارزیابی برخی از تحلیلگران همسو با حکومتگران که جنبش را مرده آرزو می کنند به انکار جنبش سبز ختم می شود، بخشی از دلیلش به ویژگی های جنبش های اجتماعی در نظام های غیردموکراتیک و نادیده گرفتن این تفاوت با جنبش های اجتماعی در غرب از سوی آن تحلیلگران بازمی گردد. در نظام های غیردموکراتیک شهروند معترض تا زمانی که به انفعال یا به مشغولیت های فردی روی نیاورده است هر لحظه پتانسیل مشارکت در اعتراض جمعی را دارد. اصولا میزان انگیزه مشارکت برای دست یابی به نظامی که تامین کننده برابری و آزادی است در میان شهروندان با درجه آگاهی جامعه ایرانی به حدی است که اگر میزان سرکوب و ریسک فعالیت سیاسی کاهش یابد هیچ مانعی برای نمایان شدن اعتراض سیاسی وجود ندارد. بدین ترتیب هر فرصت سیاسی که منجر به کم شدن ریسک مشارکت می شود مانند فضای انتخاباتی یا هر عاملی که انگیزه مشارکت را به حد قابل توجهی افزایش دهد، به یک اعتراض فراگیر می انجامد. ضمن آنکه مساله دیگری که ارزیابی تحلیلگران را از جنبش سبز غیرواقع بینانه می کند انزوای آنها و فاصله و خط کشی خواسته یا ناخواسته شان با جریان غالب در جنبش سبز است. نمی توان انتظار داشت در چنین فضای سرکوبی که شاهدش هستیم فعالیت های جنبش سبز آشکار و روشن باشد، ضمن آنکه بخش اعظمی از این حرکت ها در شبکه های اجتماعی غیررسمی و نیمه رسمی صورت می گیرد، بنابراین کسانی که مشارکت در جنبش ندارند نمی توانند ارزیابی درستی داشته باشند که چه میزان تلاش در آگاهی رسانی، تزریق انگیزه های اجتماعی مشارکت و غیره وجود دارد. در واقع این دلسردی ها و آب به آسیاب حکومت ریختن ها به نوع بسیج سیاسی ای بازمی گردد که شکل تشکیلاتی سخت دارد. باید ارزیابی کرد و دید که در آینده به کدام سو باید رفت: تشکیلات سخت و بالا رفتن هزینه، یا ادامه وضع موجود با خطر ریزش برخی نیروها.

شما در مقاله "شهروندان خودآگاه و تظاهرات خودانگیخته" که درست چند روز پیش از تظاهرات 25 بهمن نگاشتید، در توضیح عوامل "افزایش انگیزه" جنبش های اجتماعی از جمله به "تحولات کشورهای همسایه" اشاره کردید. به نظر می آید انقلاب های شگفت انگیزی که در مصر و تونس سرنگونی دیکتاتورها را به همراه داشت می تواند مورد اشاره شما بوده باشد. حالا سئوال این است که اگر موتور برانگیختن انگیزه جنبش سبز برای بازگشت به خیابان مصر و تونس بوده اند، چرا مسیر تظاهرات تهران با قاهره توفیر داشت؟ چرا در زمانی که صدای هماهنگ جوانان مصری عزل حسنی مبارک بود، تظاهرکنندگان ایرانی به سختی میلی به سر دادن شعارهایی که مستقیما شخص اول نظام را هدف می گرفت نشان دادند؟ آیا تصوری دارید که جنبش سبز برای ایجاد تغییر در ساختار قدرت چه مدلی در سر دارد؟

پرسش شما دو بخش دارد، یکی عوامل افزایش انگیزه مشارکت در یک جنبش اجتماعی و دیگری هدف یا اهداف و راه های دست یابی به اهداف آن جنبش اجتماعی؛ اینکه شهروندان مصر و تونس در نبرد با دیکتاتوری پیروز می شوند، اینکه توجه به رسانه ها و بسیاری از مردم به سوی پیکاری جلب می شود که دو سوی آن پیکار تداعی کننده دو سوی منازعه در کشور ماست؛ یعنی مردم و دیکتاتوری، و اتفاقا بازنده میدان هم دیکتاتوری است، می تواند یکی از دلایل افزایش مشارکت اجتماعی باشد. و البته ابتکار عمل رهبران که در این زمان و شرایط مردم را به مشارکت طلبیدند از جمله دلایل مهم بود. اما این لزوما به معنای همسان پنداری کامل جنبش سبز با خیزش های شمال آفریقا از سوی همراهان و رهبران جنبش سبز نیست. به هرحال جنبش سبز بر مبنای شرایط و خواست عمومی راه هایی را برای مشارکت و رسیدن به اهداف گزیده است که این راه ها و تاکیتک ها لزوما با هر تحول خارجی تغییری نمی بایند. هر چند برخی تجربیات در دیگر مبارزات دموکراسی خواهانه می تواند الهام بخش جنبش سبز باشد، ولی خرد جمعی جنبش سبز بر مبنای شرایط خود و گفتارهای مسلط بر آن تصمیم گیری میکند. به باور من جنبش سبز همچنان به دنبال تغییر نظم موجود به سوی برابری و دموکراسی است من تصور میکنم بسیاری آگاه هستند که شعار اسقاط نظام که از سوی جوانان شمال آفریقا پیگیری شد، یا شعار این یا آن دیکتاتور باید برود شعارهایی نیست که قادر باشد که به گسترده تر شدن جنبش سبز بیانجامد. یکی از مسائل جنبش سبز نفوذ و گستردگی جنبش سبز است. مساله دیگر پیش بردن سیاستی که هم در حاکمیت موجود و هم در نیروهای سرکوب شکافهای بیشتر و عمیق تری ایجاد کند. شعارهای تند خلاف این هر دو خط مشی است.

آقای هنری ادامه پرهیز جنبش سبز از خشونت در دو تظاهرات اخیر جنبش سبز را چگونه ارزیابی کردید؟ در واقع در فاصله 7 روزه میان 25 بهمن تا اول اسفند، زمانی که رهبران سیاسی جنبش سبز در خانه خود محاصره شدند، بیم هایی مبنی بر رادیکال شدن جنبش سبز و تمایل به خشونت در خیابان به وجود آمده بود. اما این بار برخلاف عاشورای 88 جنبش سبز خویشتن داری بسیاری از خود بروز داد. راهپیمایی مسالمت آمیز برگزار کرد و تمایلی به پاسخ گویی به خشونت های نیروهای امنیتی و شبه نظامی از خود بروز نداد. اولا بفرمایید خاستگاه اجتماعی که سنت مسالمت آمیز بودن را یکی از ویژگی ها جنبش سبز کرده چیست و دوم اینکه این حذر از خشونت چه دستاورد سیاسی به همراه دارد؟

امروز شکی در آن نیست که بخش عمده ای از نیروی محرک جنبش سبز جوانان هستند؛ جوانانی که تفاوت های جدی با نسل پیش از خود دارد که انقلاب کرد و در انقلاب ابایی از خشونت ورزی نداشت. این نسل اثرات نامیمون تقدس خشونت و تبلیغ آن را از سوی حکومت در زندگی خود لمس و به خوبی حس کرده است. جنبش سبز از نسلی تشکیل شده است که خشونت را همواره وجه شخصیتی مخالفانش دیده است. ادامه جنگ، سرکوب در دانشگاه ها و خیابان ها، بگیر و ببندها در کوه و هنگام تفریح و در مهمانی ها همه و همه در تعارض با سبک زندگی این نسل بوده است. نسل جوان خشونت را سبک زندگی و منش رفتاری آن گروهی می داند که مخالف اوست و از این رو نمی خواهد به هیچ وجه شباهتی به او پیدا کند. به باور من جدا از گفتار غالب عدم خشونت و جنبش مسالمت آمیز که محصول کوشش های روشنفکران سال های اخیر است که بخش قابل توجهی از آنها به لزوم همزیستی دموکراتیک رسیده اند، همین ویژگی های گروه های اجتماعی درگیر جنبش نیز هست که مانع در غلطیدن جنبش به خشونت است. ضمن آنکه یکی از دلایل پذیرش خط قرمز بودن خشونت برای جنبش سبز به سئوال دوم شما بازمیگردد. به نظرم برای جنبشی که مساله اصلی اش مشارکت گسترده افراد است، دستاوردهای پرهیز از خشونت روشن است. اعمال هرگونه خشونتی از سوی جنبش دست حکومت را برای سرکوب وحشیانه تر باز می دارد. تصور خشونت بیشتر و بی حد و حصر از حکومت خود به کم شدن مشارکت می انجامد. ضمن انکه جنبش سبز تا زمانی می تواند بر روی افزوده شدن انگیزه های اخلاقی و اجتماعی مشارکت در برابر خشونت حکومتی تکیه کند که این خشونت های جکومتی نامشروع و غیرموجه باشند. در چنین وضعیتی است که هنجار اجتماعی به نفع مشارکت بیشتر شکل می یابد و هرکس به خود اجازه می دهد دیگران را ترغیب به مشارکت کند ولی اگر این خشونت ها بتواند به نوعی بهانه ای بیابد به شدت این هنجار تضعیف خواهد شد و مشارکت کاهش می یابد. جنبش سبز برای اثبات محق بودن خود نه به همراهان خودش بلکه به اردوگاه مخالف، نیاز دارد بر گفتار و عمل ضدخشونت پافشاری کند تا شاید بر این اساس خشونت از زندگی جامعه رخت ببندد و جامعه و به ویژه جوان به سبک زندگی عاری از خشونت خود بازگردند.

کالبدشکافی ۲۵ بهمن و چشم انداز اول اسفند

2011-02-21T15:07:00.000-08:00

برنامه دیدگاه ها در رادیو فردا - تهیه کننده امیرمصدق کاتوزیان

معنای سیاسی راهپیمایی ۲۵ بهمن چه بود؟ چگونه پدید آمد و پیآمد آن چیست؟ این پرسش‌ها را با میهمانان این هفته برنامه دیدگاه‌ها در میان گذاشتیم.

با محمد صادق جوادی حصار، مشاور مهدی کروبی در ایران، مهدی سحرخیز، فعال سیاسی در نیویورک، که می‌کوشد با گذاشتن ویدئوکلیپ اعتراض‌های خیابانی بر روی اینترنت از معترضان در ایران حمایت کند و علی هنری، پژوهشگر جامعه‌شناسی در دانشگاه گرونینگن هلند و حامی جنبش سبز.

برنامه رادیویی را کامل بشنوید

Flash Player upgrade required

از اینجا بارگذاری کنید

متن گفته های من با کمی ویرایش :

آقای هنری، شما مدتی است که روی نقش شبکه‌های اجتماعی که آقای سحرخیز به آن اشاره می‌کردند در شکل گیری رفتارهای گروهی و اعتراض‌ها و از جمله تظاهرات خیابانی تحقیق می‌کنید. جزییات شکل گیری تظاهرات ۲۵ بهمن چه بود؟

تمام این کنش‌هایی که در فضای مجازی انجام می‌شود، یک ما به ازای خارجی دارد. دیدیم در‌‌ همان صفحه ۲۵ بهمن بیش از ۵۰ هزار نفر آمدند عضو شدند. مشارکت می‌کردند. ۱۳ میلیون بازدید کننده داشته این طور که اعلام کردند.

همینطور کمپین‌های دیگری که شکل گرفت. خود همین مشارکت باعث می‌شود که همه خودشان را سهیم بدانند در این اتفاقی که می‌خواهد در ۲۵ بهمن بیافتد. این سهیم بودن یک نوع وفاداری همراه دارد که باعث می‌شود کسانی که در آن مجموعه بوده اند حتماً در این تظاهرات یا آن واقعیت مشارکت هم داشته باشند.

مثلاً کمپین تماس سبز که تماس تلفنی داشت با داخل کشور یک نوع ارتباط فضای مجازی را با فضای واقعیت داشت برقرار می‌کرد. همه این‌ها اثربخشی خودش را در واقعیت نشان داده [است].

به نظرم [فعالیت های این دوره] دو نکته مهم داشت. یکی اینکه نشان داد شبکه‌های مجازی [کانالهای] ارتباطی مناسبی با شبکه‌های واقعی ای که دور از دسترس اینترنت هستند یافته اند . دومین نکته هم این بود که به هر حال راه‌هایی یافته شده که بشدت مشارکت افراد را بالا می‌برد و به شدت این راه‌ها شناخته شده‌اند و بسیاری اقبال دارند. نشانه‌های بسیاری بوده که مشارکت حداکثری را در شبکه‌های اجتماعی شاهد بودیم.

آقای هنری، اشاره کردید به تماس‌های تلفنی سبز...

در این کمپینی که تشکیل شد، تعداد بسیاری مشارکت کردند و به تلفن‌هایی که در دسترس داشتند به شکل رندوم یا دتابیس‌هایی [که دراختیار داشتند]، تماس گرفتند. جالب قضیه این بود که آن فیدبک‌هایی که می‌گرفتند خودش انگیزه بخش بود برای ادامه این حرکت.

یک عده ای تشویق می‌کردند جوانهایی را که از خارج کشور تماس می‌گرفتند. این شاید [باعث شد] دو سه روز مداوم جوانهایی ساعت‌ها هم از انرژیشان، هم از زمانشان، هم از سرمایه‌شان می‌زدند برای اینکه این تماس‌ها را انجام دهند و [این کمپین] بسیار موفقیت آمیز و خیلی قابل بحث است.

آقای هنری، در میان فعالان اصلاح گرا و تحول طلبان، مذهبی و سکولار هر دو برخی از صریح شدن لحن معترضان در تظاهرات ۲۵ بهمن و تداوم حضور خیابانی استقبال می‌کنند و می‌گویند باعث نضج گرفتن جنبش سبز می‌شود و برخی دیگر این لحن ادامه تظاهرات را موجب بروز خشونت و خشونت متقابل و تضعیف جنبش سبز می‌دانند. برآیند این بحث‌ها در جمعبندی مستقل چه بوده تا حالا؟

برداشت من این است که هنوز پارادایمی که غالب بوده است فرادستی خودش را دارد. هنوز هم بسیاری باور بر مسالمت آمیز بودن و تدریجی بودن حرکت دارند. گفتار تکثرگرا را باور دارند. به نظرم هنوز آن قدر نمی‌توانیم نسبت به به خشونت گراییدن ادامه جریانات نگران باشیم.

یا [نگران باشیم] که [این حرکت ها] از گفتار جنبش سبز خارج شوند و کسان دیگری فرادست آن شوند. ولی البته مردم هستند که نوع کنش‌ها را انتخاب می‌کنند. [و تاکنون نیز] در نوع‌های مختلف رفتار جمعی جنبش سبز را نمایش داده اند. از تظاهرات خیابانی بوده تا تحریم اس‌ام اس. تا حتی الله اکبر گفتن‌ها.

اینجا هم همانطور که آقای سحرخیز گفتند، [مردم] با یک دروغ رو به رو می‌شوند. و به نوعی فرا‌تر از اینکه شهید دزدی صورت گیرد، رهبران جنبش حبس خانگی می‌شوند. حبسی که نه قانونی است و نه اخلاقی و به هر حال حبس کسانی است که [همراهان]جنبش بسیار به آن‌ها امید، باور و علاقه دارند. یقیناً [این وضعیت] یک انگیزه‌ای را برای مشارکت و مقابله ایجاد می‌کند.

ولی باور من بر این است که آن هدف غالبی که جنبش سبز دارد و بر مبنای آن راهش را گزیده، هنوز آن راه برتری دارد و مردم متناسب با آن کنش خود را نمایش می‌دهند.

الان صحبت از این است که روز یکم اسفند واقعاً روز عزاداری باشد، صحبت از این است که خرما پخش شود و البته صحبت از این است که [مردم] وارد خیابان شوند. ولی من باور ندارم که هنوز جنبش سبز بخواهد دست به خشونت بزند یا از راه اصلی خودش خارج شود.

آقای هنری، شکل‌های سازماندهی و زمان شکل گیری دور تازه تحرک معترضان در ایران شباهت‌هایی دارد به آنچه در تونس و مصر و برخی کشورهای دیگر جهان عرب و خاورمیانه روی داده به گفته برخی ناظران. نتیجه در تونس و مصر سریع و فعلا به نفع معترضان تمام شد. از سوی دیگر در دو روز گذشته نتیجه در لیبی با بیش از ۸۰ کشته و در بحرین با ۴ کشته و ده‌ها زخمی و سرکوبی شدید رو به رو شده و در کشورهای اردن و الجزایر، سوریه و موریتانی و غیره هم یک چیزی میان این دو. تنوع این نتایج بر روی رفتار معترضان در ایران چه اثری دارد؟

جنبش‌ها به نوعی از هم تجربه اندوزی می‌کنند. اگر ارتباط‌ها بیشتر باشد، ما از هم درس می‌گیریم. ولی بحثی است که بحث انگیزش دادن است. پیروزی مصر که نزدیک ۲۵ بهمن بود به نوعی انگیزه را تقویت کرد. به نوعی شادی آفرید. [و این باور را تقویت کرد] این خواست‌ها و مطالبات علیه دیکتاتوری‌ها پیروز هم می‌شوند. ولی این نیست که اگر [تجربه ای] زمانی متوقف شود، ناامید شویم که پس پیروز نمی‌شود.

تا وقتی که ظرف اعتراض وجود دارد، کسی منفعل نمی‌شود. اینکه تعداد افراد بیشتری در دنیا با ظلم و دیکتاتوری و دروغ در مبارزه هستند، انگیزه بخش است. تجربه این را داریم که سال‌ها می‌تواند [این مبارزه] متوقف شود. سال‌ها نیروی سرکوبگر می‌تواند جلوی این اتفاق را بگیرد. و [نگذارد] این تناقض بین خواست ملت و حکومت حل شود.

برداشت ما از لیبی و بحرین این است که بسیاری تلاش می‌کنند حتماً روزی پیروز خواهند شد و من فکر نمی‌کنم این اثر بدی روی جنبش ما داشته باشد. من گمان می‌کنم حتی ما را بیشتر امیدوار کند.

متن کامل برنامه دیدگاه را در صفحه برنامه دیدگاه رادیو فردا بخوانید.

شهروندان خودآگاه و تظاهرات خودانگیخته

2011-02-09T02:47:00.000-08:00

از لایپزیگ تا تونس، قاهره و تهران

منبع: کلمه

خیزش شهروندان تونس و مصر و ظهور تظاهرات اعتراضی فراگیر و پردامنه در آن جوامعِ بسته بار دیگر از سویی دریچه های امید بر جلوی دیدگان مردمان دیگر کشورهای غیردموکراتیک گشود و از سوی دیگر نگاه های صاحبنظران و تحلیلگران را بسوی چگونگی شکل گیری جنبش های اجتماعی در نظام های دیکتاتوری و سرکوبگر جلب کرد. جنبش هایی که هم از لحاظ غیرمنتظره و غیرمترقبه بودن، شهروندان عالم، بویژه آنان که در رنج مشترک زورگویی و استبداد زندگی می کنند را شگفت زده کرده و هم از نظر ویژگی هایی یگانه چون نداشتن سازماندهی رسمی و نوع رهبری غیرمتمرکز موضوع بحث تحلیلگران شده است.

پیش از این برخی تحلیلگران غربی و جناح های سیاسی با تکیه بر برخی نظریه های جامعه شناسی که سازماندهی رسمی و رهبری برجسته در مرکز تحلیل و توصیف آنها از جنبش های اجتماعی است، ادعا می کردند راهی برای ظهور دموکراسی در نظام های اقتدارگرا و غیردموکراتیک بویژه در خاورمیانه نیست. آنها چنین ادله می آوردند که چون ساختار سیاسی بسته و سرکوبگر هیچگونه تشکل یابی نیروها و جریان های مخالف را نمی پذیرد و بسیج سیاسی از طریق نیروهای سیاسی و احزاب و سندیکاهای مستقلِ معترض محتمل نیست، بروز جنبش های اجتماعی بر پایه سازماندهی مخالفان ناممکن است. پیامد مستقیم تبلیغ این نظریه، تجویز حمله نظامی به این کشورها و به نوعی تحمیل دموکراسی وارداتی به آن ها بوده است. باور به این تفسیر با تصور شهروندان این کشورها نیز که با ناامیدی گزینه های تغییر را نه در کنشگری خود بلکه در میان فعالیت شکننده سازمان های نیمه رسمی و نه چندان توانمند می جستند، تقویت می شد.

اما شکل گیری بی سابقه جنبش های اجتماعی در جوامع بسته و بروز پیاپی تظاهرات پرتعداد در این جوامع، این ادعا ها را هم اکنون بی اعتبار کرده است. جنبش هایی که می توان آغاز آن را تظاهرات دوشنبه های لایپزیگ دانست که منجر به سقوط نظام آلمان شرقی سابق شد و از نمونه های متاخر آن می توان از جنبش سبز ایران و خیزش های تونس و مصر نام برد. اشتراک این جنبش ها در خودانگیختگی آنها و کنشگری و نقش آفرینی همسنگ و برابر تعداد بسیاری از شهروندان، بویژه جوانان است. این کنشگری و عاملیت مجموعه گسترده ای از مردم پدید نیامده است مگر در حضور برخی فرصت های آگاهی رسانی و ارتباطی مدرنِ امروزی چون اینترنت و تلفن های همراه و از آن مهمتر رشد تحصیلات و جوان شدن جوامعی چون ایران.

اما پرسش این است که چگونه در جوامع تحت سرکوب نظام های اقتدارگرا، در فقر سنت مشارکت، در کنترل و انسداد اطلاع رسانی و اخبار و پرهزینه بودن تحرک نیروهای سیاسیِ مخالف، کنش های جمعی فراگیر و بویژه تظاهرات پرتعداد خیابانی به هدف دستیابی به "دموکراسی" شکل می گیرد، آنچنان که در خیزش پس از تقلب انتخاباتی و تظاهرات تقویمی جنبش سبز شکل گرفت و در تونس شاهد بودیم و در مصر شاهد هستیم؟ برای پاسخ به این پرسش برخی جامعه شناسان نقش انگیزه های اجتماعی و اخلاقی و انگیزه رسیدن به نفع عمومی -که در این نمونه ها می توان دموکراسی دانست- را در مرکز توجه و تحلیل خود در مشارکت افراد در جنبش های اجتماعی و تظاهرات سیاسی قرار می دهند.

در جامعه ای که افراد به نوعی خودپایی و حس عاملیت رسیده اند، مطالبه دموکراسی و آزادی و برابری در آن فراگیر می شود و می توان ادعا کرد انگیزه رسیدن به نفع عمومی در آن افزون است. در چنین جامعه ای دسترسی به اینترنت، با بدل شدن شبکه های مجازی به محمل هایی برای آگاهی رسانی و ارتباط های اجتماعی این افزایش انگیزه را دوچندان می کند. در جوامع با چنین مختصاتی که افراد اراده کرده اند خود به کنشگری و نقش آفرینی دست زنند، شبکه های غیررسمی تا حدی جایگزین شبکه های رسمی و سازمان های سیاسی و احزاب می شود و هر فرد شبکه شخصی اش را به بستری برای افزایش انگیزه های اجتماعی و انگیزه های اخلاقیِ مشارکت در جنبش های اجتماعی دموکراسی خواه بدل می کند. اما با این وجود انگیزه های مشارکت در مردم که اتفاقا به شکل یکنواختی توزیع شده است، همواره به حدی نیست که بر میزان سرکوب و فشار اعمال شده از سوی حاکمیت بچربد. این موازنه و گاه تعادل میان مقدار سرکوب و میزان انگیزه های مشارکت، دوره هایی نهانی را برای جنبش های اجتماعی در ساختارهای غیردموکراتیک پدید می آورد که این تصور را در سرکوبگران ایجاد می کند که جنبش اجتماعی خفته یا مرده است. اما این شرایط ناپایدار است.
در بحرانی بودن سطح انگیزه های اخلاقی و اجتماعی و انگیزه دست یابی به نفع عمومی در میان مجموعه کثیری از افراد، هر فرصت سیاسی ای و هرگونه تغییری در زمینه اجتماعی که به افزایش بیشتر انگیزه ها به حدی که آستانه تحمل را درنوردد و در حالت تعادل پیش گفته شکست ایجاد کند، به یک مشارکت خودانگیخته پرتعداد مردمی بدل خواهد شد. گاه این افزایش انگیزه در مواجهه با «دروغی بزرگ» در فرد فرد جامعه تزریق می شود، گاه این فرصت را اطمینان در حضور تعداد بسیاری از معترضان در یک زمان و مکان معین پدید می آورد. گاه خودسوزی جوانی دستفروش انگیزه را از آستانه تحمل گذر می دهد و گاه تحولات مردم کشورهای منطقه و «توانستن» آن ها فرصت آفرین می شود. بهرحال این وضعیت در نظام های سرکوبگر و هرچند به نظر باثبات ادامه می یابد تا زمانی که مردم به مطالبات خود دست یابند و تناقض بین خواست های شهروندی آن ها با شیوه حکمرانی حل شود. و تا مادامی که ظرفی برای پیگیری آن مطالبات موجود است، هر فضای انتخاباتی ای، هر فراخوان تجمعی، طپش قلب های آزادی خواهان را افزون، نفس را در سینه های ناظران حبس و خواب دیکتاتور ها را آشفته خواهد کرد.

نوشته های مرتبط:

تظاهرات دوشنبه های لایپزیگ و تظاهرات تقویمی جنبش سبز / شبکه های شخصی و هماهنگی های خود انگیخته

تظاهرات؛ هم مقصد، هم مسیر / اهمیت تظاهرات* در حیات جنبش سبز
قدرت ارتباط های ضعیف - 1 / تاملی در چگونگی تقویت شبکه های اجتماعی غیررسمی
قدرت ارتباط های ضعیف – 2 / تأملی در شبکه های اجتماعی مجازی سبز

جنبش سبز و مساله مهاجرت

2011-01-13T12:48:00.000-08:00

منبع: جرس

علی هنری: کودتای انتخاباتی اقتدارگرایان و تبلور جنبش سبز علاوه بر برجای گذاشتن اثرات فوری و قابل رویت سیاسی- اجتماعی که با کمترین تاخیر در سطح کلان ظاهر شدند و توجه عمومی را به خود جلب کردند، پیامدهای مثبت و منفی ای نیز در سطح خرد و حوزه فردی برجای گذاشته است که اثرات آن ها با تاخیر در سطح جامعه ظاهر می شوند و بدلیل همین تاخیر نیز تاکنون کمتر مورد توجه جدی قرار گرفته اند. از جمله می توان به مشکلات اجتماعی، اقتصادی و روانی هزاران خانواده جانباختگان یا دستگیر شدگان پس از انتخابات جنبش سبز اشاره کرد، یا می توان از صدمات روانی حاصل از شکنجه (اعم از جسمی و سپید) دستگیرشدگان در زندان ها و وضعیت اضطراب فعالان در خارج از زندان ها یاد کرد.

یکی دیگر از این قبیل مسائل اجتماعی ای که کمتر در حوزه عمومی در موردش بحث جدی و مداوم صورت گرفته و کمتر با نگاهی کارشناسی به آن پرداخته شده است، ولی اتفاقا توجه به آن اضطرار دارد، مساله مهاجرانی است که به دلیل مشکلات سیاسی از کشور خارج شده اند. مهاجرانی که بسیاری از آن ها ناخواسته و غیرمترقبه خانه، دیار و داشته هایشان را تنها برای در امان بودن از خطرات و آسیب های احتمالی زندان و شکنجه ترک کردند و درحال ترک کردن هستند. مهاجران غیرقانونی ای که اکثریت آن ها را روزنامه نگاران جوان، کنشگران سیاسی و دانشجویی و زنان، وبلاگنویسان و بطور کلی افرادی متفاوت از قالبِ مهاجران و پناهندگان غیرقانونی دیگر کشورها تشکیل می دهند. این پدیده اجتماعی از جهات متفاوت قابل تامل است؛ خروج نخبگان و سرمایه های اجتماعی کشور، جایگاه سیاسی و نحوه اثرگذاری آنان در تحولات سیاسی – اجتماعی آینده و در آخر بررسی امکانِ مشارکت همراهان جنبش سبز در تخفیف مصائب و مشکلاتی که این گروه از هموطنان در این وضعیت ناخواسته متحمل می شوند.

برای نگاهی تاحدی نزدیک تر و عمیق تر به بخشی از مشکلات اجتماعی این عده از هموطنان با لورا وِتیپیو پژوهشگر و فعال اجتماعی درخصوص وضعیت و مشکلات مهاجران در ایتالیا به گفت و گو نشسته ایم. وِتیپیو در حال پژوهش در موضوع مهاجرات های فراملیتی (transnational migrations) است. او این موضوع را در ایتالیا، ترکیه، مراکش و پاکستان دنبال کرده و هم اکنون حوزه پژوهش او «مهاجرت ایرانیان به ایتالیا از پایان جنگ جهانی» است. لورا ویتپیو ضمن تدریس در دانشگاه های میلان و تورین، به پناهجوهای ایرانی در امر زبان و ترجمه یاری می رساند.

خانم دکتر وِتیپیو! لطفا با توجه به حاصل تحقیقات اخیرتان، یک نمای کلی از پناهندگان و مهاجران ایرانی در ایتالیا از گذشته تاکنون دراختیار خواننده های ما قرار دهید.

مهاجرت ایرانیان به ایتالیا پدیده ای تقریبا متاخر است. سه موج مهاجرت از ایران به ایتالیا وجود داشته است: اولین پیش از انقلاب 1979 [1357] اتفاق افتاده است و ترکیبی از دانشجویان پولدار و یا نسبتا پولدار بوده اند که خانواده شان می خواستند فرزندانشان تحصیلات بین المللی داشته باشند. دومین موج زمانش بلافاصله پس از انقلاب ثبت شده است. ترکیبی بود از عمدتا مخالفان سیاسی که بدلیل مشکلات سیاسی از ایران فرار کردند. آن ها عمدتا چپ گرا ها و مردم غیرمذهبی بودند؛ برخی از آن ها پیش از آن در ایتالیا درس خوانده بودند و فقط به شهرهای پیشینشان بازگشتند. و آخرین موج که اخیرترین آن و اکنون است شاخصه های متفاوتی دارد. این موج مهاجرت از سال 2005 آغاز شد و تاکنون ادامه دارد و در 20 ماه گذشته اوج گرفته است. ترکیب آن نسبتا مخلوط است، ما می توانیم جوانانی بیابیم که در دانشگاه ثبت نام کرده اند و مردمی که از خشونت فرار کرده اند و بطور اتفاقی وارد ایتالیا شده اند (بسیاری از مهاجران و پناهندگان می گویند که پس از سفری طولانی با کامیون از طریق ترکیه به "کشورهای بالا" آمده اند). این موج آخر از مهاجران ایرانی یک پدیده تازه است، بدلیل آنکه با مهاجران قبلی ایرانی تحصیلکرده، پولدار و سطح بالا متفاوت است. اینان اغلب نیاز عاجل به بستری شدن در بیمارستان و مراقبت پزشکی دارند؛ از آنجا که در طی سفر به ایتالیا از گرسنگی رنج برده اند یا بدلیل شکنجه در ایران در وضعیت نامناسبی قرارگرفته اند. این وضعیت، تصویر کلیشه ای از مهاجران ایرانی به ایتالیا نیست: پولدار و فرش فروش. اتحادیه پناهندگان ایرانی گزارش می کند که ایتالیا یکی از پنج کشوری است که بالاترین میزان پناهجو از ایران را دریافت کرده است (با ترکیه، انگلستان، سوئد و آلمان)؛ در سال 2009 پناهجو ها 1181 نفر بودند ( در ترکیه 1981، در انگلستان 2130، در سوئد 1144 و در آلمان 1170). البته این سوی مثبت قضیه است، چرا که ما داریم در مورد تعداد آدم ها صحبت می کنیم. درعین حالیکه مشکل در ایتالیا این است که پناهندگان حمایت حداقلی ای از سوی برنامه های مساعدتی دریافت می کنند (یک پول تو جیبی ماهیانه تقریبا 150 یورو، بن غذا و رفت و آمد مجانی)، از این رو شرایط زندگی آن ها به دشواری و سختی با آنچه آن ها انتظار داشتند همخوان می شود. بسیاری از انجمن های داوطلبانه که برای مهاجران کار می کنند دلیل دشواری ها و مشکلات حمایت ها به پناهندگان را رویکرد غیر همدلانه حکومت گزارش کرده اند. و متاسفانه در ژانویه 2011 یک قانون جدید (pacchetto sicurezza) که زندگی، کار و تحصیل مهاجران در کشور ما را دشوارتر می کند اجرا خواهد شد.

اشاره کردید مهاجران دسته آخر بویژه پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران در سال 2009 با مهاجران پیشین متفاوت هستند. تا چه حدی و از چه جهاتی این الگوی مهاجرت تغییر کرده است؟

همانطور که در قبل گفتم، مهاجرت های پس از انتخابات 2009 نسبت به ویژگی های مهاجران پیشین به ایتالیا بعضی شاخصه های ویژه نشان می دهند. این یک حقیقت جا افتاده است که آن هایی که از کشور خودشان مهاجرت می کنند معمولا از طبقه متوسط یا پایین هستند. این بدین معنی است که تحرک های فراملی پدیده های ناشی از یا ساخته شده با مردمان خیلی فقیر نیست، درعوض، تشکیل شده است از طبقه متوسط. از این نقطه نظر، آخرین موج مهاجرت تفاوتی ندارد با دیگر الگوهای مهاجرتی؛ اما این شرایط رسیدن به ایتالیا و استاندارد زندگی در ایتالیا است که هم اکنون متفاوت است. بطور ویژه، کسانی که از سال گذشته به ایتالیا رسیده اند از ایران بدلیل مزاحمت سیاسی فرار کرده اند. بیشتر آنها از ترکیه و یونان عبور کرده اند (جاهایی که شرایط بسیار دشوار است و بسیار دشوار تر از ایتالیا). اغلب آنها با کامیون بدون آنکه بدانند به کدام سمت می روند سفر کرده اند. شرایط زندگی معمولی برای آنها بسیار ضعیف است. بعلاوه، زمان مورد نیاز برای یک پناهندگی عادی نسبتا طولانی است؛ گرفتن وضعیت پناهندگی حدودا 8 تا 10 ماه بطول می انجامد و برخوردار شدن از حمایت های حکومت در این مدت تضمین نیست. البته وضعیت آنها که پذیرش دانشجویی می گیرند اینگونه نیست، آنهایی که بخش سنتی ایرانیان خارج از کشورند. از سال 2005، تعداد این دانشجویان از 715 تا 1432 نفر در سال تحصیلی 10/2009 افزایش یافته است.

جدا از تفاوت وضعیت پناهندگان و مهاجران بعد از انتخابات، این مهاجران چه تفاوتی جمعیت شناسی ای با موج مهاجران پیشین دارند؟

تفاوت اساسی سن است. همانطور که در قبل گفتم، موج اول مهاجرت ها از ایران به ایتالیا در دهه 1960 اتفاق افتاد، یعنی آن ها عمدتا اکنون در دهه شصت زندگیشان هستند. مهاجران بعد از انتخابات عموما جوان هستند، سنی کمتر از 30 سال دارند. این داده ها نه تنها تفاوت از نظر سنی را حکایت می کند، بلکه بر فاصله فرهنگی و سیاسی این دو نیز تاکید دارد. اولین موج دوره شاهنشاهی ایران را ترک کردند، آنچه که برای آخرین موج ناشناخته است. و خلاف این هم درست است، چرا که جمهوری اسلامی نیز ناشناخته و حتی غیرقابل فهم برای مهاجران پر سن و سال است.

پناهندگان یا مهاجران بعد از انتخابات از لحاظ مسائل اداری مهاجرت و جنبه های اجتماعی و اقتصادی با چه مشکلات عمده ای روبرویند؟

یک فهرست بلندبالایی از سختی هایی که پناهندگان سیاسی با آن ها مواجه می شوند وجود دارد. حکومت های ایتالیا تنها از سال 1990 وضعیت پناهندگی را برای غیراروپاییان برسمیت شناختند. پیش از آن، تنها اروپاییان، عمدتا اروپای شرقی، می توانستند پناهنده شوند. فرایندِ گرفتن وضعیت پناهندگی معمولا طولانی است، بطوریکه از هشت تا ده ما طول می کشد. در طی این دوره کار برای پناهجو ممنوع است و حمایت های حکومتی نیز دراختیار آنها قرار نمی گیرد و این بر کسی که برای زنده ماندن نیاز به پول دارد یک فشار تحمیلی عظیم است. من می خواهم بگویم که اصلی ترین ضعف در سیستم حمایت از پناهنده ها در ایتالیا این است که دولت نقشی درپشتیبانی از پناهندگان بازی نمی کند چرا که این وظیفه را به انجمن ها و عمدتا گروه های داوطلبی واگذار کرده است.

در واقع بیشتر تصدی به بخش سوم یا سازمان های خیریه (بیشتر کاتولیک) واگذار شده، تا جاییکه پناهندگان از برنامه های حفاظتی و حمایتی دولتی (SPRAR) برخوردار نیستند مگر از طریق یک انجمن. بهرحال، از نقطه نظر اقتصادی، SPRAR نمی تواند نیازهای یک آدم بالغ را تامین کند، از آنجاییکه حداکثر 150-200 یورو به هر پناهنده ماهیانه پرداخت می کند؛ این برای زنده ماندن کافی نیست.

مشکل دیگر که حضور دارد معروف به «پناهندگان دوبلین» است. مطابق نشست دوبلین یک پناهنده باید در اولین کشور اروپایی که طی سفرش به اروپا می رسد درخواست حفاظت و حمایت پناهندگی کند. بسیاری از ایرانیان از طریق ترکیه و یونان به اروپا می رسند. وضعیت یونان بسیار مخوف است و از این رو بسیاری از آتن فرار می کنند و در کشور دیگری درخواست پناهندگی می کنند؛ با این شرایط درخواست آن ها توسط کشوری که بعد از یونان به آن ملحق شدند رد می شود و باید بر اساس کنوانسیون دوبلین به یونان برگردانده شوند. بهرحال، حکومت ایتالیا به شکل کارآمدی این قانون را اجرا نمی کند؛ به این معنی که تعداد بسیاری ایرانی پناهجو در ایتالیا به شکل «بدون سرزمین» نگاه داشته می شوند، یعنی نمی توانند درخواست پناهندگی در ایتالیا بدهند ولی به شکل فیزیکی نیز به یونان برگردانده نمی شوند. از آنجاییکه آنها پناهنده نیستند، نمی توانند نه کار کنند نه تحصیل و از هیچ حقوق قانونی ای بهره مند نمی شوند.

چه سازمان یا شبکه های رسمی یا غیررسمی معمولا به این پناهنده ها کمک می کنند تا بر چنین مشکلاتی غلبه کنند؟

ایتالیا کشوری است با تعداد زیادی از انجمن ها و سازمانهای خیریه. بیشتر آنها برای مهاجران، پناهندگان و پناهجوها کار می کنند. این وضعیت بخاطر یک سنت بلند مدت در حمایت های اجتماعیِ خصوصی است، بطور تاریخی این قضیه بوسیله کلیسا از یک سو و سازمان های همبستگی اتحادیه های کارگری و چپگرا ها از سوی دیگر شکل گرفته است. و این واقعیت است که حکومت کمتر و کمتر خدمات رفاهی به جمعیت ارائه می کند، فرقی نمی کند فرد ایتالیایی باشد یا مهاجر. شبکه هایی که به پناهندگان ایرانی کمک ارائه می کنند غالبا ایتالیایی هستند؛ دلیلش هم این است که اجتماع های ایرانی در ایتالیا کوچک هستند، و ایرانیان جوان (و خصوصا پناهندگان پس از انتخابات) نگرانند که پر سن و سال تر ها عضو گروه های سیاسی مانند مجاهدین خلق و فداییان باشند و تمایلی ندارند با آنها رابطه ای داشته باشند. ارتباط نسبتا ضعیفی بین موج های مهاجران برقرار است و انجمن های ریشه دار در ایتالیا که بوسیله ایرانی ها تاسیس شده باشند بسیار اندک هستند.

در مجموع چه توصیه هایی برای مردمی که قصد دارند به کشورهای اروپایی مهاجرت کنند بویژه آنان که بدلیل مشکلات پس از انتخابات 2009 مجبور به خروج از کشور هستند دارید؟

توصیه شخصی من این است که خودتان را آماده کنید. از دوستانتان بپرسید کشوری که در آن دارند زندگی می کنند چگونه است؟ اطلاعاتتان را مستقلا خودتان کسب کنید. کشورهای شمال اروپا بطور سنتی نسبت به پناهندگان سخاوتمندتر هستند، درعین حال پذیرفته شدن به عنوان یک پناهنده دشوار تر است. ایتالیا شانس خیلی کمی را دراختیار قرار می دهد همچنین از لحاظ موقعیت های توانمندی و توسعه در آینده. حکومت کنونی نگرش خیلی بدبینانه ای نسبت به خارجی ها دارد و همه اشکال حمایتی و رفاهی برای افراد فقیر یا مردم ناتوان را کاهش داده است. برای نمونه، حتی کمک مالی برای دانشگاه را به شکل نگران کننده ای قطع کرده است ( در منطقه ما، برای مثال، حکومت نوددرصد بورسیه های تحصیلی برای دانشجویان خارجی و فقیر را کاهش داده است). مهمتر از همه، بهشت را فراموش کنید؛ اروپا یک بهشت نیست و بحران اقتصادی در حال حاضر همه را تحت فشار قرار می دهد. بیکاری یک مشکل جدی است (در ایتالیا، اسپانیا و ایرلند) و سختی های اقتصادی میزان سخاوتمندی و مداراجویی را نسبت به غریبه ها و خارجی ها کمتر می کند.