صفحات

۱۳۸۹ مهر ۱۰, شنبه

جنبش دانشجویی؛ از جامعه یا بر جامعه؟


نقدی بر مناسبات میان جنبش دانشجویی، فضای اجتماعی و ساختار قدرت سیاسی

فصلنامه گفتگو،  شماره 50 دیماه 1386

توضیح: این مقاله در سال 1386  و به مقتضای وضعیت آن زمان دانشگاه ها و فعالیت های دانشجویی نوشته و در فصلنامه گفتگو منتشر شده است. در تقارن با آغاز سال تحصیلی امسال، باوجود آنکه شرایط سیاسی اجتماعی تغییر بسیاری با آن زمان داشته است مقاله را به دو جهت در این وبلاگ بازنشر میکنم؛ یکی آنکه این نوشته حکایت بخشی از دغدغه های نه چندان دور پیرامون دانشگاه است که در دسترس بودنش در فضای وب شاید بتواند برای علاقه مندان مفید واقع شود، دیگر آنکه به باورم هنوز برخی از بخش های نوشته مانند بخش "دموكراسي: هم ابزار، هم هدف"، جای بحث و گفت و گو بیشتر حتی در فضای کنونی را نیز دارد .



آغاز
بارزترین ویژگی جنبش دانشجویی در ایران در سه دهۀ اخیر، پررنگ­بودن تقاضاهای سیاسی نسبت به خواست­های صنفی و اجتماعی آن است. خصلتی که به ویژه در شعارها و کنش­های دفتر تحکیم وحدت و تشکل­­های دانشجوییِ آن یعنی انجمن­های اسلامی، نمایان است. دلایل این امر را در حوزه­های گوناگون می­توان جستجو کرد. از منظر سیاسی؛ ناکارآمدی نهادهای اجتماعی و صنفی با ناتوانی در دستیابی به اهداف مشخص و ملموس، این نهاد­ها را همواره به جستجوی آنچه گویا «علت­العلل» است سوق می­دهد و در نهایت متوجه ساخت سیاسی قدرت می­کند. جنبش دانشجویی در این سال­ها مستثنای این قاعده نبوده و حل مسائل مبتلا­به جامعۀ دانشجویی و اجتماع را در حل مسائل کلان سیاسی جستجو کرده است. از منظر تاریخی، جنبش دانشجویی، خود را منتسب به مجموعه­ای می­داند که در تسخیر سفارت آمریکا نقش مهمّی داشته­ است. این جنبش برای بیش از دو دهه، اقدامات سیاسی­ای را در پیشینۀ خود برجسته کرده­است.(1) که هنوز هم برخی ملاحظات داخل مجموعه و خارج از آن، فرصتی را فراهم نکرده که مورد نقد و بررسی بی­طرفانه قرارگیرد. بدین ترتیب، کنشی صرفاً سیاسی اما نقد نشده، نماد حرکت­های دانشجویی قرارگرفته ­است و اقدامات جنبش دانشجویی با آن سنجیده می­شود(2) و به اين جنبش جهت­دهی خاصی داده است.(3) البته در سال­های اخیر که برخی کوشندگان سعی کرده­اند از این اقدام تبرّی جویند تغییری در نگرش صرف سیاسی آن­ها حاصل نشده است، چرا که تلاش­شان درجهت جایگزینی اقدام سیاسی دیگری بوده­است نه نقد عملکرد سیاسی مجموعۀ دانشجویی.(4) عوامل گوناگون دیگری را نیز می­توان برشمرد که موجب شده ­است در این سال­ها جنبش دانشجویی تعریف کنشگر سیاسی را برای خود برگزیند. تعریفی که مسلماً نمی­تواند یگانه هویت یا خصلت این جنبش باشد و ریشۀ برخی ضعف­های آن را باید در همین تک­بعدی­بودن جستجو کرد. ریشه­یابی این دلایل بحثی جداگانه می­طلبد و موضوع این مقاله نیست. در این نوشته تلاش بر آن است تا ضمن روشن­کردن سویه­های مختلف جنبش دانشجویی، پیامدهای رویکرد یک وجهیِ سیاسی­بودن جنبش دانشجویی را مورد نقد قرار دهیم.

شكاف جنبش و جامعۀ دانشجويي
جنبش دانشجویی در سال­های اخیر به ویژه پس از انتخابات دورۀ نهم ریاست جمهوری، به ­اندازۀ مورد انتظار از پشتیبانی جامعۀ دانشجویی برخوردار نبوده ­است. علیرغم اینکه در دهۀ گذشته مواضع جنبش دانشجویی با نیازهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه همسو بوده است، ولی در سال­های اخیر بدنۀ دانشجویی به­عنوان عضوی از جامعه برای دستیابی به این خواست­ها کوشش عملی و درخوری صورت نداده ­است. در بیشتر مواقع شاهدیم که جنبش دانشجویی توان برانگیختن جامعۀ دانشجویی را ندارد و دعوت­هایش از این جامعه با بی­اعتنایی همراه می­شود. تحولات جنبش و تشکل­های منتسب به آن نیز مورد علاقه و پیگیری جامعۀ دانشجویی نیست. نشست­های دوره­ای مجمع عمومی و جلسات شورای مرکزی تحکیم در سال­های اخیر در خارج از دانشگاه انجام می­شود و در داخل دانشگاه­ها با کمترین بُردِ خبری روبرو است. هرچند نحوۀ مواجهۀ حكومت با فعالیت­های دانشجویی و این جنبش را نمی­توان در این وضعیت بی­تأثیر دانست ولی نمی­توان آن را علت اصلی این کم­تحرکی در جامعه دانشجویی برشمرد. دستگیری تمامی اعضای شورای مرکزی تحکیم وحدت که به هر رو امروز تبلور جنبش دانشجویی است، واکنش درخوری را از سوی دانشجویان به همراه نداشت. هم­چنان­که اعتراض­ها به ممانعت از ادامۀ تحصیل دانشجویان وابسته به انجمن­های اسلامی و جنبش دانشجویی در دانشگاه­ها و اخذ تعهد از آنان برای عدم فعالیت سیاسی، شکلی جدی به خود نگرفت(5)، اعتراض­ها به اخراج اساتید باسابقه و انتساب رؤسای با دیدگاه­های جناحی در دانشگاه­ها در دولت نهم نیز نتیجه­ای به همراه نداشت.
غلبۀ گفتار سیاسی بر جنبش دانشجويي که شعار «اصلاحات بنیادین»(6) و طرح رفراندوم، نمونۀ آن بود، مواضع صرفاً سیاسی مانند شرکت یا عدم شرکت در انتخابات که واکنش به تحولات سیاسی در جامعه است، و اقداماتی مانند تحصن و اعلام نامزد برای انتخابات که به حوزۀ سیاسی تعلق دارند، شاخص­های اين جنبش در سال­های اخیر بوده است.  این در حالی است که در این سال­ها با جامعۀ دانشجویی­ای مواجه هستیم که هدف بخش عمده­ای از آن فقط پشت سرگذاشتن دوران دانشجویی و گام­نهادن به مسیر تأمین معاش با استفاده از مدرک تحصیلی بوده است. بدین­ترتیب اكثريت جامعۀ دانشجویی به رویکرد سیاسی­ای که بر پیشانی جنبش دانشجویی کوبیده شده است، بی­اعتنا است، آن را نمی­پسندد، و يا این مواضع حامل دغدغه­های او نیست. به باور نگارنده، جامعه­ای مانند جامعۀ دانشجویی که برآمده از اجتماع است، علایق متفاوت و جریان­های گوناگونی را در خود می­پروراند. تعریف رفتار و رویکردی یک وجهی و صلب (چون رویکرد صرف سیاسی) برای مجموعه­ای که اندیشۀ نمایندگی چنین جامعه­ای را در سر دارد، باعث از دست­دادن پشتیبانی بخشی از آن می­شود. گستردگی یا محدود­بودن بخش­های همسو بستگی به شرایط و عوامل بسیاری دارد. برای نمونه در سال­های آغازین ریاست جمهوری خاتمی، جامعۀ دانشجویی با تأثیرپذیری از جوّ عمومی و گفتمان غالب روشنفکری، به مسائل و رویدادهای سیاسی حساس بود. درنتیجه در آن سال­ها بین خواست­های جامعۀ دانشجویی و جنبش دانشجویی هماهنگی و همگونی زیادی پدید آمد. ولی در سال­های دهۀ هشتاد که دلزدگی از گفتار سیاسی در میان مردم و حتی کنشگران سیاسی موج می­زند و دانشجویان کمتر به مسائل سیاسی علاقه نشان می­دهند، ناهماهنگی و ناهمگونی میان خواست­های جامعۀ دانشجویی با جنبش دانشجویی  مشهود است. جنبش دانشجویی اگر می­خواهد از پشتیبانی بدنۀ خود برخوردار باشد، باید تفکر مطلوب، علایق و منافع جامعۀ دانشجویی را همواره در نظر داشته باشد.(7) از این طریق است که جنبش دانشجویی می­تواند ضمن داشتن سمت و سویی که بهبود وضعیت جامعه دانشجویی و بهروزی جامعۀ ایرانی را به همراه دارد، با ادعای نمایندگی جامعۀ دانشجویی از حمایت این جامعۀ فعال و پویا بهره­مند باشد.
به طور خاص، کنش­هایی كه با ویژگی پیش­گفته در حوزۀ دانشگاهی و صنفی صورت گیرد، به دلیل ملموس­بودن برای جامعۀ دانشجویی و همراه­بودن با اندیشه و دغدغه­های آنها قادر است حمایت قابل توجهی را به همراه داشته باشد.(8) از آن­جا­که این­گونه فعالیت­ها بلاواسطه سیاسی نیستند، هزینۀ کمتری را برای بدنۀ دانشجویی به همراه دارند. این امر رغبت بیشتری را برای نقش­آفرینی جامعۀ دانشجویی ایجاد می­کند. با بیشترشدن افرادِ درگیرِ فعالیت­ها و حامی خواسته­ها، هزینۀ مترتب بر هر فرد نيز کمتر می­شود و این چرخه با تمایل بیشتر افراد به حرکت كم­هزينه­تر ادامه می­يابد، یعنی عکس آن­چه که اکنون شاهدیم. امروز هزینۀ فعالیت­های دانشجویان را فقط بخشی از جامعۀ دانشجویی که کوشندگان جنبش دانشجویی هستند می­پردازند و این هزینه­ها به­دلیل خصلت سیاسی خود آنقدر سنگین­اند که تنها تعداد انگشت­شماری حاضر به پرداخت آنها هستند. امروز عملکردهایی که در جهت تحقق خواستِ بخش وسیعی از جامعۀ دانشجویی می­توانست از پشتیبانی گسترده­ای همراه باشد و برای هر یک از شرکت­کنندگان هزینۀ ناچیزی را در بر داشته باشد، جای خود را به کنش­هایی داده است که زندان، محرومیت­های اجتماعی، پایمال­شدن حقوق شهروندی، ضربه­های روحیِ سنگین بر دانشجویان و خانواده­های آن­ها، تعلیق از حضور در دانشگاه و حتی محرومیت از تحصیل را برای اندک فعالان جنبش دانشجویی در بر دارد. ضمن آن­که اقدامات نوع اول از امکان موفقیت بیشتری برخوردارند و درنتیجه شورِ عمومی را برمي­انگیزانند ولی کنش­های نوع دوم عموماً به نتیجه درخور نمی­رسند و یأس و سرخوردگی همراه خواهند داشت.  

قدرت و پراکندگی آن
رابرت دال می­نویسد: «هرگاه انسان بی توجه به نحوۀ پراکندگی قدرت عمل کند، بدین معنی که مثلاً اگر قدرت به­صورت پراکنده است آن را متمرکز بپندارد و یا اگر متمرکز است پراکنده تصور کند، در چنین حالتی وی بی­آنکه خودش متوجه شود در حال ارتکاب اشتباهات سیاسی بزرگی خواهد بود... ».(9) جنبش دانشجویی، اثرگرفته از بخش قابل توجهی از بدنۀ کنشگران سیاسی کشور قدرت را هرچند بسیار قوی و گاه شکست­ناپذیر امّا نقطه­ای، متمرکز و سلسله مراتبی می­پندارد. نشانه­های این تصور نادرست در نوع رفتار سیاسی این مجموعه هویدا است. مخاطب قراردادن رأس هرم قدرت و معطوف­کردن عمدۀ توجه خود بر ساخت سیاسی قدرت و تحولات پیرامون آن نشان از نپذیرفتن این اصل است که قدرت و روابط آن در بخش­های وسیعی از جامعه و بطور عام دولت(10) گسترده است. این نگاه که همۀ تغییرات را به تغییر در ساخت قدرت سیاسی موکول می­کند و کنترل اجتماعی را نادیده می­گیرد، باعث شده است که جنبش دانشجویی از بخش وسیعی از توانایی­اش در حوزۀ خاص دانشگاه و نظام آموزش چشم­پوشی کند. هرچند در این سال­ها بارها تحکیم وحدت با شعارهایی چون دیده­بانی جامعۀ مدنی کوشش داشته است قدرت را به مثابه نوع خاصی از روابط اجتماعی شناسایی کند، ولی سیاسی­بودن و برآورد نادرست از تمركز قدرت این تلاش­ها را ناکام گذاشته است. جنبش دانشجويي نياز دارد از گفتاري تبعيت كند كه قدرت را حاصل مناسبات و تعاملات درون اجتماع و ساختارهاي آن بشناسد. بدين ترتيب با پذيرش پراكندگي قدرت در لايه­هاي مختلف و عرصه­هاي گوناگون، كنش­ها حول محور حوزه­هاي ملموس دانشگاهي و اجتماعي سامان داده مي­شود و جنبش نيز فاصلة مناسبي از قدرت و آسيب­ها و چالش­هاي آن پيدا مي­كند.
این گفته به این معنا نیست که جنبش دانشجویی چشم خود را بر تحولات سیاسی و ساختار قدرت ببندد بلکه به این معناست که بايد درک درستی از توزیع قدرت داشته باشد و ضمن برآورد واقعی از توان خود، تغییرات سازنده در فضای آموزشی، دانشگاهی و امور صنفی را فراموش نکند.
برای نمونه هرچند جنبش دانشجویی در مسائل هسته­ای ایران و روابط خارجی دولت موضع­گیری می­کند(11)-که البته مسأله­ای مهم و مربوط به کلّ جامعۀ ایران است- اما بر حقّ مشارکت در ادارۀ دانشگاه­ها پافشاری نمی­کند. شفاف­کردن سهمیه­های گزینش دانشجو، انتخابی­شدن رؤسای دانشگاه­ها، دانشکده­ها و دیگر مدیران آموزشی، نظارت بر سیاست­گذاری­های داخل دانشگاه­ها و دانشکده­ها، اعزام دانشجو به خارج کشور، نحوۀ اختصاص بن­های کتاب و کمک­های تحصیلی به دانشجویان، حتی چگونگی شرکت گروه­های دانشجویان در مسابقات ورزشی و المپیادهای دانشجویی داخل و خارج از کشور از مواردی است که هرچند بلاواسطه سیاسی نیستند ولی روشن است که نه فقط می­توانند به بهبود فضای دانشگاه و رفع بسیاری از بی­عدالتی­ها بینجامند، بلکه به پاسخگو­کردن و دموکراتیزه­شدن قدرت نیز مدد خواهند رسانید.(12) تعبير بسط داده شدۀ این رویکرد بازگشت به جامعه و معطوف­کردن انرژی به تقویت جامعۀ مدنی و نهادی چون دانشگاه است. 

استقلال جنبش دانشجويي
هر چند استقلال مجموعه­ها در نگاه نخست ساده و سهل­الوصول به نظر می­آید و معنا و مفهوم آن نیز معین و روشن تصور می­شود، اما در مورد تشکل­های دانشجویی و جنبش دانشجویی در عمل پیچیدگی­های خاصی وجود دارد. غامض­بودن اجرای آن و ابهام­آمیز­بودن مفهوم آن هنگامی روشن می­شود که به سخنان بسیاری که پیرامون این موضوع در جنبش دانشجویی و در سطح نخبگان در این خصوص ارائه شده است، توجه نماییم. استقلال سیاسی از نیروهای سیاسی خارج از دانشگاه و بعضاً استقلال مالی از همین مجموعه­های سیاسی از مسائلی است که همواره در این سال­ها دغدغۀ مجموعۀ تشکل­های دانشجویی بوده است. بحث استقلال سیاسی نزدیک به دوره­های انتخاباتی و زمانی که احزاب سیاسی نیاز به حمايت جامعه پیدا می­کنند، بیش از پیش میان جنبش دانشجویی مطرح می­شود، چرا که خصلت سیاسی­ای که جنبش دانشجویی به خود گرفته است در نیروهای سیاسی و احزاب نیم بندِ جامعۀ سیاسی معاصر که از کار تشکیلاتی و حضور منظم در اجتماع با هدف شکل دادن به آن ناتوان­اند، طبیعتاً این تصور را ایجاد کرده است که بخش­هایی از جنبش دانشجویی می­تواند نقشی بسی بیشتر از شاخۀ دانشجویی آن احزاب را برعهده گیرند؛ وضعیتی که در سالیان طولانی به بخشی از جنبش، نقش گروه­های فشار را تحمیل کرده بود و در 8 سال ریاست جمهوری خاتمی به نوعی دیگر تجربه شد. تشکل­های دانشجویی سیاسی در برابر این توجه خاص قدرت، یا تحت تأثیر گفتار قدرت قرار می­گیرند و به دنباله­روي از آن روی می­آورند، مانند دورۀ هفتم ریاست جمهوری، یا در واکنش به آن مواضعی به شدت مخالف ولی به نوعی مستقل اتخاذ می­کنند، مانند آنچه در دور دوم ریاست جمهوری خاتمی شکل گرفت و در شعار «عبور از خاتمی»(13) جنبش دانشجویی تبلور یافت و به رفراندم و عدم شرکت در انتخابات انجامید. این هر دو موضع­گیری متضاد، نشانه­هایی از تأثیر از مناسبات قدرت را در خود دارند.
در میان کوشندگان جنبش دانشجویی سیطرۀ قدرت و پیامدهای آن، آرمان­گرایی و استقلال فکری و عملی را کمرنگ می­کند.(14) در موقعیت ضعفِ جامعۀ سیاسی کنونی ایران، پرورش نیروهای سیاسی در هر حوزه­ای غنیمت است و طبیعتاً باید پذیرفتنی باشد. ولی با تمایز قائل­شدن بین «نیروهای جنبش دانشجوییِ مستقل» با «اعضای دانشجوی احزاب سیاسی»، باید شرط استقلال سیاسی را برای فرد فرد اعضای جنبش دانشجویی درنظرداشت. به تعبیر یورگن هابرماس تعارض میان تعهد و درگیری سیاسی و تهیه مقدمات احراز شغل و منصب برای فعالان جنبش دانشجویی می­تواند به یکی از دو راه بیانجامد که هر دو به یک میزان ناخوشاینداند: یکی سازش­پذیری بیش از اندازه برای به دست آوردن منصب و دیگری نفی و رد تفحص اندیشمندانه در درس­ها و موضوعات مطالعه.(15)
عدم وابستگی جنبش­های دانشجویی به گروه­های اقتصادی مسلط جامعه وکم­هزینه­بودن زندگی دانشجویی، عاملی است که استقلال نسبی اقتصادی آنها را به نوعی تضمین می­کند، ولی در عمل جنبش­های دانشجویی برای تأمین هزینۀ مجموعه­های خود استقلال اقتصادی را در خطر می­بینند. منبع درآمد جنبش­های دانشجویی برای فعالیت­های روزانه، به «کمک­های مالی رسمی نهادهای دولتي و حکومتی در دانشگاه­ها» و «یاری­های غیر­رسمی نیروهای سیاسی و احزاب» محدود شده است. این دو، استقلال و عدم وابستگی جنبش را تحت تأثیر قرار می­دهد. اما، گزینۀ مقبول که اتکا به نیرویی است که جنبش، داعیۀ نمایندگی آن را دارد و استقلال سیاسی­اش را نیز حفظ می­کند، به­ دلیل شکافی که پیش از این اشاره شد، غیر ممکن شده است. بدین ترتیب گفتار و رفتار سیاسی که جنبش دانشجویی را از بدنۀ خود جدا کرده است، استقلال سیاسی و اقتصادی جنبش را نیز از خود متأثر کرده و یکی از عواملی است که در عمل جنبش را در دامن قدرت سیاسی می­اندازد.

تقابل عريان جنبش دانشجويي با قدرت سياسي و شکاف جنبش دانشجویی با بدنه، محدوديت ديگري را نيز به همراه آورده است. جنبش دانشجويي به دليل درگيري خود با قدرت سياسي حاکم و ناتوانی در تحمیل خواست­های خود با حمایت بدنه، از حقوق اوليۀ خود در دانشگاه­ها محروم شده است. حاکمیت با به رسمیت­نشناختن تشکل­های منتقد و تعلیق برخی از انجمن­های اسلامی و عدم اعطای مجوز به فعالیت­های مجموعه­های مستقل، عملاً نه تنها بخش عمدۀ جنبش دانشجویی را از حقوقی چون استفاده از امکانات فضاهای دانشگاهی، برگزاری نشست­ها و تجمع­ها و انتشار آزاد نشریات دانشجویی محروم کرده­است بلکه کمک­های مالی قانونی را نیز عمدتا در اختیار جریان­های همسو با حاکمیت قرار است.(16) جنبش دانشجوييِ جدا مانده از جامعۀ دانشجويي نیز توان چانه­زني و اعمال قدرت بر نهادهاي تصميم­گيري در دانشگاه­ها را براي دريافت اين حقوق ندارد. البته نگاه سیاسی و تعبير وهم­آلود استقلال مالي از قدرت در ميان کوشندگان جنبش دانشجويي با تصور اینکه استفاده از اين منابع، بر استقلال اين نهادها خدشۀ جدي وارد مي­كند بر پیگیرنشدن آنان برای دستیابی به حقوق پیش گفته مؤثر بوده است. نگاه به درون و ترمیم شکاف جنبش و جامعۀ دانشجویی می­تواند این معادلات را به نفع استقلال سیاسی و مالی جنبش دانشجویی تغییر دهد.

دموكراسي: هم ابزار، هم هدف
جامعة دانشجویی نمونه و برشی است از کل جامعه و  اثرپذیر از جریان­های ساری در آن. با عنایت به واقعیت متکثر امروزی جامعه ایران انتظار می­رود جامعة دانشجویی نیز از تنوع و تکثر در همۀ ابعاد برخوردار باشد. پذیرش این واقعیت بايد همواره مدنظر جنبشِ دانشجویی قرار گيرد. از این رو دور شدن از كوشش در جهت رسيدن به وحدتِ محتوايي  و تلاش براي فراهم­كردن زمينه­هاي مناسبِ بروز چندگانگی­ها باید اهم تلاش فعالان دانشجویی را به خود اختصاص دهد. حال آنکه در حال حاضر شرايط به گونه­اي پيش­رفته كه جامعة دانشجویی دانشگاه­های کشور متکثرتر از جنبش دانشجویی است و كوشش جنبش در جهت هماهنگ­تر­كردن نيروها یا در برخی مواقع حذف جريان­های مخالف است.
نگاه قدرت­مدار، نداشتن بستر مناسب براي رشد انديشه­هاي دموكراتيك، فقدان فرهنگ بالنده و سامان دهندۀ روابط دموكراتيك در نهادهاي اجتماعي و نداشتن الگوي مناسب در ميان احزاب و جريان هاي روشنفكري از عواملی بودند که سال­ها تشکل­های دانشجویی را شبه دموكراتيك و گاه اقتدارطلب نگاه­داشتند. هرچند تحولات جنبش طي دو دهة اخير سمت و سوي پذيرش گفتارهاي دموكراتيك را داشته است و فعالان کنونی، نقش­آفرينان دهه­هاي پيشين را نقد مي­کنند(17)، ولي در عمل كاستي­هايي ديده مي­شود. جنبش دانشجويي ضمن آنكه دموکراسی و ملزومات آن را بعنوان یک انديشه حمايت و تبليغ می­نمايد، بايد هر چه بيشتر آن را به منزلة یک روش و سياست در حرکت خویش نيز درنظر داشته باشد و توجه خود را توأمان به دموكراسي در انديشه و عمل معطوف نماید. علاوه بر این، پذيرش قواعد دموكراتيك مانع از سلطة ديدگاه­هاي حزبي كه ايدئولوژي خاصي را تبليغ مي­نمايند خواهدشد. بدين­ترتيب جنبش از اینکه بازوی احزاب و گروه­های سیاسی شود نيز مصون خواهد بود. دموكراتيك بودن سازوكارهاي تشكل­هاي وابسته به جنبش دانشجويي و انتخابي بودن آن­ها از سوي جامعة دانشجويي، شكاف بين جنبش و جامعة دانشجويي را نيز كمتر خواهد کرد.
امروز این پرسش جدی مطرح است که چگونه یک جامعۀ دانشجويي که كمتر و کمتر سياسي می­شود، در رأسِ فراگیرترین تشکلِ خود، صرفاً نمايندگانی سياسي دارد؟ برای این پرسش دو پاسخ مي­توان يافت؛ يا تحكيم وحدت تنها باشگاهی براي علاقمندان به سياست شده است يا قدرت بطور دموكراتيك توزيع نمي­شود. منظم برگزارشدن انتخابات شوراي مركزي تحكيم و ديگر مجموعه­ها و طي­شدن فرايندهاي دموكراتيك در روند انتخابات از نكات مهم و حساس است.
امّا رفع واقعی این مشکل را نمی­توان فقط به حسن نظر افراد موکول کرد. به فرض که در برهه­ای به واسطة تعلق خاطر افرادی که در رأس تشکلات دانشجویی قرار گرفته­اند، هم انتخابات سالم برگزار شود و هم منظم، امّا واقعیت آن است که تشکل همچنان از نقطه نظر دموکراتیک آسیب­پذیر باقی خواهد ماند. شاید بهترین راه، تدوین اساسنامة جدیدی باشد که در آن فراکسیون­های مختلف به رسمیت شناخته شوند و تدبیری اندیشیده شود که همة فراکسیون­ها دستِ­کم یک نماینده در سطوح رهبری تشکل­ها داشته باشند. دموکراسی فقط تناسب میان رأی و نمایندگی نیست، دموکراسی تلاش برای جلب مشارکت و ایجاد فضایی است که در آن گروه­های اقلیت نیز بتوانند صدایی داشته باشند. پذیرش وجود فراکسیون­های مختلف و تبیین نوعی سهمیه­بندی برای این فراکسیون­ها راهی است که مهّم­ترین و دموکرات­ترین احزاب اروپایی بعد از بیش از صد سال سابقة فعالیت به آن رسیده­اند. تشکل­های دانشجویی که مسلماً به اندازة این احزاب دغدغة قدرت ندارند، بایدبتوانند از این تجارب سود ببرند.

جنبش یا حزب
در سال­های دهۀ هفتاد که جنبش دانشجویی و تشکل­های آن از اردوی حاکمیت بتدریج خارج می­شدند و تحولات نظری با ورود اندیشه­های نو در آنها مشاهده می­شد، فرصت مناسبی فراهم بود تا جنبش دانشجویی خود را از سیطرۀ قدرت خارج و پیوند خود را با جامعه تحکیم بخشد. ولی با مسئولیت و نقشی که نیروهای سیاسی در فقدان کارآیی احزاب و نیروهای سیاسی بر دوش آن­ها قراردادند و جایگاهی که رهبران این جنبش به عنوان نوک پیکان حرکت­های سیاسی برای خود قائل بودند،(18) این امر محقق نشد. از نیمۀ دهۀ هفتاد تا پایان این دهه نقش حزبی جنبش دانشجویی از سوی اصلاح­طلبان جبهة دوم خرداد(19) و حتی شخص خاتمی(20) توجیه و تفسیر شد. با آشکارشدن ناکامی اصلاح­طلبان حکومتی در پیشبرد اصلاحات و ناتوانی در پاسخ­گویی به مطالبات جامعه و زیرمجموعه­های آن چون جامعه دانشجویی، بحث کارکرد جنبش دانشجویی بالا گرفت. در سال 79 دو گرایش در میان فعالان تحکیم وحدت به چشم می­خورد: یکی گرایشی که معتقد بود تحکیم وحدت باید به شکل یک حزب وارد عرصه سیاسی شود و گرایش دیگر که خصلت جنبشی را تجویز می­کرد.(21) تحولات به سویی پیش رفت که کلّ جنبش دانشجویی بیش از پیش به سوی حرکت­های سیاسی و حزبی سوق پیدا کند. پس از خروج جنبش از جبهة دوم خرداد، در خلأ قدرتی که توانایی هدایت جنبش را داشته­ باشد، و در فضای تعلیق استراتژی در میان فعالان سیاسی و احزاب تحول­خواه، غریزة فعالان آن جنبش و باورهای نادرست نهادینه شده در جنبش دانشجویی بود که به حرکت­های آن جنبش جهت می­داد. احساس وظیفۀ فعالان جنبش در خارج­کردن جامعه از فضای ساکن موجود، قائل­شدن نقش رهبری و پیشرو برای خود و توجه بی حدّ و حصر به ساختار قدرت سیاسی، تشکل­های دانشجویی را به شبه­حزب­های سیاسی تبدیل کرد. درحالیکه خیلی زود روشن شد این جنبش نه دارای توانی است که اینچنین مسئولیت سنگینی را تحمل کند و نه ساختار و خاستگاه آن تناسبی با نقش حزبی و رهبری اصلاحات دارد. بنابراین نقش­آفرینی جنبش دانشجویی در جایگاه احزاب با نواقص و آسیب­های عمده­ای برای این جنبش همراه شد.

مجموعه­های متعلق به جامعۀ مدنی  چون تشکل­های مستقل دانشجویی هنگامی به ابزار رشد جامعة مدنی تبدیل می­شوند که هم به صورت نهاد ریشه­دار اجتماعی درآیند تا از گزند دست­اندازی ارباب قدرت در امان بمانند و هم از استقلال و خودمختاری بهره­ای داشته باشند تا بتوانند از منافع اعضای خود در برابر منافع دیگران دفاع کنند. حزبی و سیاسی­شدن جنبش دانشجویی از آنجایی­که نگاهی تک­بعدی را بر این جنبش تحمیل می­کرد که شاید مورد علاقة گروه کثیری از جامعه دانشجویی نباشد، فاصله قابل توجهی بین جامعة دانشجویی و جنبش دانشجویی ایجاد کرد و به­نوعی آن­ها را از ریشة اجتماعیِ خود جدا کرد. البته هزینۀ سنگین فعالیت­های سیاسی و فشارهای حاکمیت از دیگر دلایل این جدایی بود که پیش از این به آن پرداخته شد.

انجام
هرچند جنبش دانشجویی، به­ویژه تحكيم وحدت و انجمن­های اسلامی به عنوان قديمي­ترين و گسترده­ترين نيروهاي دانشجويي، تحولات عمده­اي را طي دهه­هاي گذشته پشت سر گذاشته­اند و اكنون نيز به نقدِ خود مي­پردازند و به برخي از موارد پيش­گفته نيز اشاره دارند(22) ولي به نظر مي­رسد در آسيب­شناسي آن رویکردهای نادرست و ريشه­يابي ضعف­­ها هنوز با دشواری­هایی مواجه و به­تبع آن از تغییر ساختارها و رویه­ها در جهت بهبود وضعیت در برخی عرصه­ها ناتوان هستند.
با توجه به تجربه­های موفق اثرگذاری مجموعه­های پایین­دستی بر مجموعه­های فراگیرتر در سال­های 76 تا 84، مانند تأثیر تغییرات دموکراتیک انجمن­های اسلامی بر دفتر تحکیم وحدت و جنبش دانشجویی، امروز نیز می­توان انتظار داشت این انجمن­ها یا تشکل­های خُرد­تر در دانشگاه­ها نقش تغییرات اصلاحی را برعهده گیرند. از لحاظ نظری اگر مجموعه­های گوناگون اصلاحات را برعهده­گیرند تنوع و تکثر جامعة دانشجویی به کلّ مجموعه منتقل می­شود. برای حصولِ دموکراسی، «برآیند بردارهای متکثر، از پایین» نسبت به «اعمالِ برداری واحد از بالا» نتیجۀ مناسب­تری دربرخواهد داشت. از نظر عملی نیز تغییرات در اساسنامه­ها و رویه­های انجمن­ها و مجموعه­های دانشگاهی با دشواری­های کمتری نسبت به مجموعۀ فرادانشگاهی و گسترده­ای چون دفتر تحکیمِ وحدت روبروست. مسلماً تغییرات اساسنامه­ای و تحولات تشکیلاتی در مجموعه­های کوچکتر از نظر «کمیتۀ نظارت بر تشکل­های دانشجویی» با دیدۀ اغماض بیشتری نگریسته می­شود، به­ویژه که این اصلاحات در چارچوب بحث­های پیش­گفته در جهت­های کمتر سیاسی صورت­گیرد.(23)
سخن آخر آنکه باید در زمینة مشخص­شدن منابع مالی توجه خاصی مبذول داشت. در تشکل­های دانشجویی، اتّکا به منابع مالی درون مجموعه­ای می­تواند استقلال مالی و به تبع آن استقلال سیاسی آن­ها را تأمین نماید. دریافت حق عضویت، آبونمان و فروش نشریات دانشجویی و بلیط فروشی برای برگزاری مراسم، می­تواند از درآمدهای سالم تشکل­های دانشجویی باشند.(24) الزام به اعلام عمومی و شفاف دخل و خرج در فواصل زمانی معین، از انحراف مجموعه­ها از مسیر معیّن جلوگیری می­کند.



1. برای نمونه در  بیانیه دفتر تحکیم وحدت درخصوص اعلام تشکیل ستاد بزرگداشت مراسم سیزده آبان در سال 1374 می­خوانیم: «اتحادیه انجمن­های اسلامی دانشجویان دانشگاه­های سراسر کشور در دفتر تحکیم وحدت، بعنوان وارثان فاتحان انقلابی جاسوسخانه آمریکا، همچون سنوات گذشته مراسم بزرگداشت این روز را با برپایی هفته مبارزه با استکبار جهانی برگزار خواهد نمود...». جالب توجه است که این بیانیه همراه است با موج اعتراضات انجمن­های اسلامی و دفتر تحکیم وحدت به برهم زدن سخنرانی عبدالکریم سروش در دانشکده فنی دانشگاه تهران توسط انصارحزب الله که نشان از تغییرات عمدۀ ذهنی پیشروان دفتر تحکیم است. در همین روز تحکیم وحدت در بیانیه­ای جداگانه «تأمین حقوق اساسی همة آحاد ملت در بستر جامعه­ای بالنده» و « ایجاد فضایی سالم و به دور از خشونت­ها و انحصارطلبی­ها» را خواستار می­شود. نقل از روزنامة سلام، 30 مهرماه 1374.
2. سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی که در دهۀ هفتاد نفوذ قابل توجهی بر دفتر تحکیم وحدت داشت در ارگان خود، هفته­نامۀ عصرما، تجربۀ سفارت آمریکا را با نقش مؤثر در انتخاب خاتمی در دورۀ هفتم ریاست جمهوری برای جنبش دانشجویی، می­سنجد: «انجمن­های اسلامی دانشجویان، اصیل­ترین جریان دانشجوییِ پیرو خط امام هستند که تاکنون نقش فعالی در صحنه­های مختلف ایفا کرده­اند و دفتر تحکیم وحدت به عنوان فراگیرترین تشکل دانشجویی کشور، پس از انقلاب اسلامی در هر دوره­ای در جبهۀ امام و انقلاب قرار داشته و از تسخیر لانۀ جاسوسی آمریکا تا انتخابات هفتمین دورۀ ریاست­جمهوری به تکالیف خود عمل کرده است.» شمارة 81، 30مهر1376، ص1.
3. برای مطالعه بیشتر دربارة تجربه اشغال سفارت آمریکا و تأثیر آن بر آیندة جنبش دانشجویی بنگرید: مراد ثقفی، ”دانشجو، دولت و انقلاب“، فصلنامة گفتگو، شماره 5، پائیز 1373.
4. برای نمونه بنگرید به مناظرۀ سیاسی­راد و حجتی اعضای اسبق تحکیم وحدت در نشستی در دانشگاه تهران، 12آذر1386؛ در:
http://isna.ir/Main/NewsView.aspx?ID=News-1044987
5. با توجه به تجربۀ تاریخی، واکنش­های سال گذشته به این مسائل، انتظارات را برآورده نمی­کند؛ در شروع سال تحصیلی 1327 اسم­نویسی دانشجویان دانشگاه تهران موکول به گرفتن «تعهدنامه» برای عدم دخالت در سیاست در دانشگاه شد. بسیاری از دانشجویان از ثبت­نام خودداری کردند. دانشگاه به هیجان آمد. با تهدید دانشجویان به اخراج از دانشگاه و ادامة مقاومت تعداد زیادی از آنان، از هر دانشکده تعداد زیادی از دانشجویان اخراج شدند. این اعتراضات و تجمع­ها مقدمۀ تحولاتی شد که منجر به تشکیل سازمان دانشجویان کوی دانشگاه و به­دنبال آن سازمان دانشجویان دانشگاه تهران شد. بنگرید: ابوالحسن ضیاء ظریفی، سازمان دانشجویان دانشگاه تهران (تهران: نشر شیرازه، 1378) صص 63-61.
6. شعار اصلاحات بنیادین در نامه­های موسوم به 565 امضاء و 625 امضاء تبلور پیدا کرد. تعداد عمده­ای از امضاء کننده­های بیانیه­های مزبور را نیروهای سیاسی دانشگاه­ها (فعالان جنبش دانشجویی) تشکیل می­دادند. اتفاقاً با تأکید خاص تهیه­کنندگان نامه­ها ذکر فعال دانشجویی پس از نام امضاء­کننده­ها نقش  دانشجویان را در نقش داشتن در تهیه این بیانیه­ها و حمایت آنان پررنگ کرده بود. این سلسله نامه­ها حاصل همگامی کامل جنبش دانشجویی در آن مقطع با نیروهای اپوزیسیون قائل به اصلاحات بنیادین بود.
7. برای نمونه در اساسنامۀ سازمان دانشجویان کوی داشگاه که در 19آذرماه1328 به تصویب دانشجویان رسیده بود تبصره­ای درج شده بود که «سازمان به­هیچ­وجه در امور سیاسی و غیردانشجویی مداخله­ای نخواهد داشت». این تبصره در نخستین جلسة عمومی سال 1329 با اوج گرفتن فعالیت سیاسی در کشور بنا به پیشنهاد اکثریت دانشجویان از اساسنامه سازمان حذف شد. بنگرید: ابوالحسن ضیاء ظریفی، همان، ص241.
8. نمونۀ چنین کنش­هایی در سال 1373 تجربه شد؛ در آن سال بر مبنای لایحۀ برنامة دوم که دست دولت را در اخذ 30 درصد از هزینه­های تحصیلی دانشجویان از آنان باز می­گذاشت، دولت هاشمی در قانون بودجۀ آن سال، اخذ شهریه از دانشجویان به ­ازای هر واحد مردودی را جای داد. این امر برای مخالفت با سیاست­های دولت هاشمی بهانه­ای دراختیار انجمن­های اسلامی که در آن زمان تحت نفوذ جناح چپ حاکمیت بودند قرارداد. اعتراض­ها و مخالفت­ها با این سیاست به دلیل ویژگی صنفی و ملموس آن از حمایت گستردة جامعة دانشجویی برخوردار شد و به عقب­نشینی دولت و مخالفت مجلس و حذف تبصره مذکور انجامید. این رویدادها مقدمه­ای شد برای همگامی­های آیندۀ انجمن­های اسلامی با جامعة دانشجویی که به انتخابات سال 1376 ختم شد. گزارش اعتراضات دانشجویی و واکنش­های نمایندگان مجلس و اعضای دولت در روزنامة سلام ماه­های مهر، آبان و آذر 1373 درج شده است.
9. رابرت دال، تجزیه و تحلیل جدید سیاست، ترجمۀ حسین ظفریان (تهران: نشر مترجم، 1364) ص24.
10.   State
11. بنگريد به بيانية شوراي مركزي دفتر تحكيم وحدت پيرامون بحران هسته­اي، فروردين 1385.
12. این قاعده را می­توان در اثر قدرت منبع تغذیه در مدارهای الکتریکی شبیه­سازی کرد: برای کم کردن جریان در یک مدار الکتریکی ساده یا پیچیده، تضعیف منبع تغذیه شرط لازم نیست. در هر نقطة مدار، بویژه نقاط حساس با بکارگرفتن مقاومت، جریان حاصله از منبعِ اعمال قدرت محدود می­شود. تفاوتي نيست كه اين مقاومت بلاواسطه از منبع باشد و در تماس مستقیم با آن یا در انتهاي مدار بدون هیچ ارتباط مشخص با منبع. در هر دو حالت امکان محدود­کردن قدرت وجود دارد. مقدار جریان حاصله از منبع وابسته به روابط و معادلات بین اجزاء مدار می­باشد.
13. در نشست گرگان دفتر تحکیم وحدت (ا مرداد 1379) زمزمه­های این بحث شکل گرفت. دوری از قدرت، نقد پروژۀ اصلاحات، خروج از رویکرد حزبی یا به نوعی لغو اتحاد استراتژیک با تعقیب­کنندگان برنامة اصلاحات از درون، از همین نشست آغاز گردید. نشست گرگان که بعد­ها به نشست عبور از خاتمی معروف شد نطفۀ اولیۀ جریانی بود که در نشستِ الزهرا (اسفند1381) با شعار خروج از جبهه دوم خرداد رسماً اعلام گردید. در عمل دوری از قدرت به دوری از حاکمیت و اصلاح­طلبان مشارکت-مجاهدین تقلیل پیدا کرد و استقلال جنبش را به مفهوم عام به همراه نیاورد.
14. پس از انتخابات اولین دوره شوراها و ششمین دوره مجلس که بخشی از نیروهای دانشجویی نامزد شدند و همچنین مقبولیت لیست اعلام شده توسط دفتر تحکیم وحدت، احزاب و نیروهای سیاسی توجه خاصی به دانشگاه و تشکل­های عمدة آن نشان دادند. و عملاً این تشکل­ها وارد مسائل سیاسی معطوف به حوزة قدرت گردیدند. رقابت در حوزة قدرت در این جنبش سر گرفت و هرکدام از احزاب سعی بر آن داشت جنبش دانشجویی بویژه اعضای دفتر تحکیم وحدت را به سوی خود جذب کند. افرادی نیز از این طریق داخل قدرت شدند. افرادی که داخل قدرت شدند دیگر قادر نبودند نقش دانشجویی خود را ایفا کنند و عملکرد آرمانگرایانه و یا انتقادی داشته باشند.
15. رابرت هولاب، یورگن هابرماس: نقد در حوزۀ عمومی، ترجمۀ حسین بشیریه (تهران: نشر نی، 1386) ص120.
16. در هشت ماهة آغازین سال 1385 با وجود شکل­گیری تشکل­های جدید دانشجویی چون جنبش اعتدال اسلامی، جنبش عدالتخواه دانشجویی، جامعة اسلامی دانشجویان، اتحادیة انجمن­های اسلامی دانشجویان، مجمع اسلامی دانشجویان و ... ، 13 واحد پیشین انجمن اسلامی دانشگاه­ها که منتقد دولت بوده­اند تعلیق شدند و تنها در این مدت دو انجمن اسلامی امکان برگزاری انتخابات آزاد شورای مرکزی خود را یافتند. روزنامه کارگزارن، 23 آبان 1385.
17.  مناظرۀ عبدالله مؤمني با شكوري راد در شبکۀ تلويزيون هما از اين دست است. بنگريد به:
emruz.info/ShowItem.aspx?ID=449&p=1 - 99k
18. بنگرید به گفت­و­گوی نیما فاتح عضو شورای مرکزی تحکیم با روزنامة بهار: «تقویت جایگاه جنبش دانشجویی در حوزۀ عمومی مهم به نظر می­رسد، البته نباید فراموش کرد که جایگاه جنبش دانشجویی در پروژۀ اصلاحات سیاسی به­گونه­ای­ است که خالی­کردن این جایگاه به ضرر کل اصلاحات تمام می­شود. به همین دلیل جنبش دانشجویی با درک مسئولیت خطیر خود در کنش­های سیاسی روز دخالت و از اصلاحات جانانه دفاع می­کند.» روزنامة بهار، 21 تیر 1379.
19. عباس عبدی در همایش «از دیروز تا فردای» دفتر تحکیم وحدت عنوان می­کند: «وقتی حکومت شروع به زدن احزاب می­کند افراد سیاسی مجبورند پشت دانشجویان پنهان شوند. به­همین دلیل جنبش دانشجویی اهمیت می­یابد... وقتی جنبش دانشجویی قدرت پیدا می­کند به مثابه یک حزب عمل می­کند همان­طور که بسیاری از جنبش­های دانشجویی در انتخابات ریاست جمهوری مثل حزب وارد عمل شدند.» روزنامة آفتاب امروز، شمارۀ 63، 12آبان1378 .
20. خاتمی در مراسم روز دانشجو در دانشگاه تربیت مدرس می­گوید: «چون هنوز نهادهای جامعۀ مدنی در جامعه ما شکل نگرفته و باور نشده است کارکردهای این نهادها به گروه­ها و تشکیلاتی منتقل می­شود که به ضرورت نباید این کارها را انجام دهند و به­همین دلیل مطبوعات و دانشگاه بار فقدان این نهادها را به­دوش می­کشند.»، روزنامه دوران امروز، شمارۀ 22، 17آذر1379.
21. این شکاف فکری در آن دوران از سوی مطبوعات ضد اصلاحات به شکاف تابع - تندرو تعبیر شد و استعفای 5 تن اعضای شورای مرکزی تحکیم وحدت و انشعاب در تحکیم، موجی از حمله­ها و تهاجم­ها را به­دنبال داشت. بنگرید به روزنامه­ها در خرداد 1379.
22. بيانيه دفتر تحكيم وحدت به مناسبت آغاز سال تحصيلي جديد در سال 1386: بر تمرکز فعالیت­های خود در داخل دانشگاه­ها تأکید نموده است: «به دفاع همه­جانبه از آزادی­های آکادمیک و بسترسازی برای استقلال دانشگاه ادامه می­دهیم... متأسفانه نقطه ضعف جنبش دانشجویی در سالیان اخیر کم توجهی به مسائل اجتماعی و مشکلاتی از قبیل فقر، بیکاری، اعتیاد، تورم، فحشا، وضعیت کودکان و سالمندان بی سرپرست، معلولین و جانبازان، زندانیان و حادثه دیدگان بلایای طبیعی نظیر سیل و زلزله و سایر معضلاتی که جامعه با آنها دست و پنجه نرم می­کند، بوده است... توجه هرچه بیشتر به این عرصه باید با پرهیز از نگاه سیاست زده­ای که همة مسائل را از دریچة سیاست می­نگرد همراه شود... به نظر می­رسد که تعیین دوبارة نسبت صحیح میان فعالیت دانشجویی و فعالیت سیاسی از چالش­های جدی  پیش روی دانشجویان در سال­های آینده می­باشد. دو اشتباه کلیدی انجمن­های اسلامی در سالیان گذشته که اولی عمل به مثابه یک حزب تمام و دومی تعبیر نادرست از رویکرد صحیح دوری از قدرت و بارشدن مطالبات انباشته شده اپوزیسیون بر بدنة نحیف دانشجویان بود...» .
23. نمونۀ قابل اعتنای چنین توجهی در اساسنامۀ سازمان دانشجویان کوی دانشگاه که در سال 1328 تصویب گردید یافت می­شود؛ این سازمان از انجمن­های سخنرانی و تفریحات و موسیقی، ورزش و بهداشت، کتابخانه و روزنامه، مالی و صندوق تعاون و انجمن رستوران و کارهای عمومی تشکیل شده بود. بنگرید: ابوالحسن ضیاء ظریفی، همان، ص242.
24. کنفدراسیون­های دانشجویی خارج از کشور در سال­های دهۀ هفتاد میلادی با درنظرگرفتن حساسیت­­های لازم نسبت به منابع مالی، از طریق حق عضویت، آبونمان نشریات، کمک­های مالی کوچک و جمع­آوری پول در مناسبت­هایی مانند نوروز توانستند کاملاً استقلال مالی خود را حفظ کند و همواره در پاسخ به اتهامات رژیم شاه مبنی بر رابطۀ مالی کنفدراسیون با دولت­ها و سازمان­های خارجی آماده بودند گزارش جزئیات دقیق درآمدها و هزینه­های کنفدراسیون را منتشر نمایند. بنگرید به: افشین متین، کنفدراسیون، ترجمۀ ارسطو آذری (تهران: نشر شیرازه، 1378)، صص318-316.

۱۳۸۹ شهریور ۵, جمعه

قدرت ارتباط های ضعیف – 2



تأملی در شبکه های اجتماعی مجازی سبز





سرآغاز
هنوز میان جامعه شناسان در تلقی شبکه های مجازی به عنوان بخشی از شبکه اجتماعی اختلاف نظر است و اغلب پژوهشگران حوزه شبکه های اجتماعی، در شبکه های شخصی افراد جایگاهی برای رابطه های مجازی قائل نیستند. بنابراین، نمی توان به سادگی کاربرد و نقش های شبکه های مجازی را معادل شبکه های حقیقی دانست. باوجود این، در موردِ خاصِ جنبش های اجتماعی و کنش های جمعی، برای شبکه های اجتماعی مجازی در داشتن نقش هایی مشابه آنچه شبکه های اجتماعی حقیقی برعهده دارند تقریبا اتفاق نظر وجود دارد. بویژه پس از گذراندن تجربه تحولات یکسال گذشته در ایران، نقش اطلاع رسانی و در معرض جنبش قرار دادن افراد بی تردید پذیرفته شده می نماید.
در نوشته پیشین اشاره شد تقویت شبکه های اجتماعیِ غیررسمی برابر با استحکام بخشیدن یا گسترده کردن رابطه ها نیست. بسته به کارکرد شبکه های اجتماعی و کاستی ها و ضعف های موجود در آن، ویژگی و عنصری از شبکه های اجتماعی اهمیت می یابند که در تقویت آن باید در مرکز توجه قرار گیرند. برای نمونه ادعا شد برای نفوذ جنبش سبز در میان گروه های مختلف اجتماعی محتمل است رابطه های ضعیف بیش از رابطه های مستحکم و قوی نقش بازی کنند. در این نوشته بر آنم بحث چگونگی تقویت شبکه های اجتماعی را در فضای مجازی پی بگیرم و به ویژگی ها و عناصر از شبکه های مجازی اشاره کنم که برای کارآمدی شبکه های مجازی در جنبش سبز حائز اهمیت هستند؛ اما عموما مغفول مانده اند.

تفاوت افراد و رابطه ها در فضای مجازی با حقیقی
شبکه اجتماعی متشکل از «افراد» (یا گِرِه ها) و «رابطه» های مابینشان است(1) و عموما شبکه اجتماعی به شکل نمادین و سادۀ نقاط و اتصالات نمایش داده می شود. بدلیل تفاوت های دو فضای حقیقی و مجازی این هر دو عنصر در شبکه های اجتماعی حقیقی با شبکه های مجازی  تفاوت های شکلی و ماهوی دارند. همین افتراقات عامل مجزا شدن شبکه های اجتماعی مجازی و حقیقی می شود و به تبع آن کارکردها و نقش های متفاوت این دو بروز می کند. پدیدآورندگان شبکه های مجازی در سیر پیشرفت و توسعه این شبکه ها در راهِ رفعِ تفاوت شکل و جنس رابطه ها گام برداشته اند. اولین گام ایجاد صورتک ها بود که عواطف و احساسات را به شکل نمادین منتقل می کنند. در گام های بعد عکس و صدا و ویدئو وارد شدند و هم اکنون با رشد تکنولوژی روابط مجازی شباهت های بسیاری با روابط حقیقی پیدا کرده است و همین امر یکی از دلایل افزایش مدافعان تلفیق شبکه های مجازی و حقیقی است.
اما عنصر دیگر، یعنی «گِرِه» ها همچنان محل اختلاف مانده اند. آن چه که به بحث کنش های جمعی و جنبش های اجتماعی بازمی گردد، اتفاقا بیشتر بر تفاوت همین عنصر یعنی افراد (یا گره ها) استوار است. در شبکه های اجتماعی غیررسمیِ حقیقی چون شبکه خانواده، دوستان، همکاران، همکلاسی ها یا شبکه های رسمیِ حقیقی چون احزاب سیاسی و تشکل های غیردولتی، افرادی که در رابطه با یکدیگر قرار می گیرند هویتشان روشن و یگانه است. این برخلاف شبکه های مجازی است که هویت کاربران می تواند هم در پس فاصله ها مخفی و ناروشن باشد و هم یک فرد می تواند چندین هویت و شخصیت با نام های کاربری متفاوت داشته باشد و اتفاقا می تواند هیچ یک از آن هویت ها با هویت خودِ شخص خوانا نباشد. بدین ترتیب با داشتن کاربرهای با هویت های چندگانه و ناروشن، در شبکه های اجتماعی مجازی مشکلاتی افزون بر شبکه های اجتماعی حقیقی در حس اعتماد و اطمینان پدید می آید.

اعتمادسازی مقدم بر افزایش اعضا
در برخی شبکه های اجتماعی مجازی چون اُرکات حس اعتماد با محدودیتِ دعوتنامه بازیابی می شود. در اینگونه شبکه ها برای ورود به شبکه اجتماعی نیاز به دعوت نامه از یک عضوِ شبکه است. بدین ترتیب زنجیروار افراد شناسایی می شوند یا به عبارت بهتر این تصور یا حس برای اعضا ایجاد می شود که همه افراد به نوعی شناسایی شده اند. ولی شبکۀ اجتماعی فیسبوک و برخی دیگر از شبکه های اجتماعی محدودیت های ورود به شبکه را برداشته اند. برخی دیگر از شبکه های اجتماعی چون بالاترین نیز باوجود محدودیت دعوتنامه، اصولا برپایه نام مستعار و هویت مجازیِ کاربران شکل گرفته اند. این ویژگی ها بستری برای بروز و گسترش کاربران با هویت های مخدوش فراهم کرده اند و به تبع آن چنین شبکه های اجتماعی مجازی ای را اصولا شبکه هایی غیرقابل اعتماد ساخته اند. شاید این موضوع آسیب و کاستی ای جدی برای کاربردهای عمومیِ شبکه های مجازی به حساب نیاید، ولی این وضعیت، تناقضاتی در کاربرد شبکه اجتماعی مجازی در یک جنبش اجتماعی پدید می آورد و یافتن راهکارهایی برای رفع آن را ضروری میکند.
یکی از بااهمیت ترین بحث ها پیرامون جنبش های اجتماعی بحث مشارکت است. از عوامل افزایشِ مشارکت، می توان به میزان اعتماد اجتماعی اشاره کرد. هر چه این اعتماد کمتر باشد مشارکت نیز کمتر خواهد شد. در یک شبکه قابل اعتماد و همراه با اطمینان خاطر بالا میزان مشارکت در کارهای جمعی، از خود گذشتگی، استقامت و پایداری بر عهد مشترک، بیشتر است. با همین فرض می توان ادعا کرد توجه به میزان قابل اعتماد بودن شبکه های اجتماعی مجازی برای جنبش سبز حائز اهمیت است. تقویت شبکه های اجتماعی مجازی تنها به گسترده شدن آن و کیفیت آن ختم نمی شود. اعتمادسازی در یک شبکه اجتماعی مجازی برای مشارکت بیشتر نیز بسیار اهمیت دارد. غریبه و غیرقابل اعتماد بودن فضای مجازی تنها از طریق افزایش تصور هزینه کنش جمعی، بر مشارکت اثر منفی نمی گذارد، بلکه به سبب ایجاد وضعیت ناآگاهی از رفتار دیگران نیز مشارکت را نامحتمل می کند. برای تصمیم به مشارکت، احتمال موفقیت در دستیابی به هدفِ مشترک و میزان هزینه محتملِ کنش دو فاکتوری است که آگاهی به آنها ضروری است و این هر دو به پیشبینی از کنش دیگران بستگی دارد.  با نگاهی دیگر نیز می توان ادعا کرد که شبکه مجازی با کاربران مخدوش و مجازی امکان تنبیه اجتماعی را که یکی از مهمترین عوامل شکلگیری هنجار اجتماعی است سلب می کند. در چنین شبکه اجتماعی مجازی ای، هنجار به نفع مشارکت در جنبش نامحتمل است شکل گیرد و نهادینه شود.
در تلاش در رفع این نقیصه در سطح نخست توصیه می شود ضریب اعتماد و امنیت شبکه های اجتماعی سبز، هم اندازه با گستردگی و اندازه آن مورد توجه پدیدآورندگان این شبکه های اجتماعی قرار گیرد. متاسفانه شبکه های تازه تاسیس مانند سبزلینک به موضوع مهم قابل اعتماد بودن شبکه ها به اندازه نفوذ آن ها توجه نداشته اند. در سطح دیگر، فعالان جنبش سبز نیز باید در شبکه های اجتماعی مجازی بویژه فیسبوک رویکرد خود را از توجه کامل به گسترده کردن و پرتعداد کردن دوستان به سوی اطمینان بخش کردن شبکه مجازی تغییر دهند. اینکه مخالفان در شبکه های مجازی حضور یابند یا بسیاری افراد حقیقی با نام های مستعار در شبکه های مجازی حضور داشته باشند مشکل نیست، دشواری از آنجا پدید می آید که بسیاری کاربرهای بی هویت برای اهداف خاص به این شبکه ها رخنه می کنند.
لازم به ذکر است، شبکه مجازی مملو از کاربرهای ناشناخته  نه تنها از طریق تزریق حس بی اعتمادی، میزان مشارکت را در جنبش اجتماعی کاهش می دهد، بلکه سر بزنگاه ها امکان وارد شدن ضربه هایی بر پیکر جنبش را از فراهم می کند. اخبار کذبی که در شبکه های اجتماعی می چرخد یا بهره برداری های سیاسی که از اطلاعات شخصی افراد می شود از آن دست است.

قدرت ارتباط های ضعیف
مطابق یافته های طرح آمارگیری از کاربران اینترنتی(2) در سال 1387 «از مجموع 18.87 میلیون خانوار کشور در حدود 4.98 میلیون خانوار (26.5 درصد)، [در یکسال منتهی به دی ماه 1387] از اینترنت استفاده کرده اند، یعنی حداقل یک عضو خانوارها، کاربر اینترنت بوده است». و در این سال ضریب نفوذ اینترنت در کشور 11.1 درصد برآورد شده است (71840000 نفر جمعیت کشور، 7960000 نفر کاربر اینترنت). اما نکاتی که برای بحث ما قابل توجه هستند آن که: بیشترین ضریب نفوذ اینترنت در کشور به ترتیب مربوط به تهران با 16.4درصد، استان اصفهان با 15.3 درصد و استان یزد با 14.5 درصد است. البته باید توجه داشت نظر به جمعیت استان ها 28.8 کاربران اینترنت کشور در تهران و 8.9 درصد در استان اصفهان و 6.6 درصد در استان فارس زندگی می کنند.  از مجموع کاربران اینترنت کشور 91.1 درصد در نقاط شهری و تنها 8.9 درصد در نقاط روستایی زندگی می کنند. ضریب نفوذ مناطق شهری 15.0 و مناطق روستایی 3.0 درصد بوده است. 69.8 درصد کاربران اینترنت کشور 15 تا 29 ساله هستند و از مجموع کاربران اینترنت 6 سال و بالاتر، 54.5 درصد دارای تحصیلات دانشگاهی بوده اند.
هرچند تعریفی که در این پیمایش از کاربر اینترنت شده است (3) نتایجی خوشبینانه نسبت به ضریب نفوذ اینترنت در کشور به همراه می آورد، اما برای استفاده ما این آمار معتبر هستند. به طور خلاصه آنچه که این یافته ها به ما نشان می دهد را می توان چنین خلاصه کرد: کاربران اینترنت در ایران با اکثریت قوی شهرنشین، جوان و تحصیلکرده هستند. بنابراین می توان نتیجه گرفت ساکنان شهرهای کوچک و روستانشینان، غیرجوانان و غیردانشگاهیان در شبکه های اجتماعی مجازی حضور تقریبا ناچیزی دارند و اتفاقا این گروه های اجتماعی در فضای حقیقی نیز در شبکه های اجتماعی مجزایی قرار دارند. همانطور که در نوشته پیشین (قدرت ارتباط های ضعیف -1) اشاره شد، شبکه های اجتماعیِ مجزا، از طریق رابطه های ضعیف به یکدیگر متصل هستند و اصولا پل های ارتباطی دو شبکه مجزا همین رابطه های ضعیف است که اطلاعات و اخبار از آن طریق منتقل می شوند. با همین منطق در شبکه های اجتماعی مجازی و با تمرکز بر کاربردهای آن در جنبش سبز بار دیگر توجه به قدرت ارتباط های ضعیف کلیدی می نماید.
اگر یکی از ضعف ها در جنبش سبز را عدم مشارکت گروه های مختلف اجتماعی بدانیم، باید به این نکته توجه کنیم که شبکه های مجازی در شرایط کنونی امکان از بین بردن این ضعف را ندارند، چرا که هر چقدر اخبار و آگاهی در این فضا تولید و پخش شود امکان سرایت آن به بسیاری از گروه های اجتماعی که دسترسی به اینترنت ندارند کم است و بدین ترتیب اصولا این گروه های اجتماعی در معرض جنبش از طریق شبکه های مجازی قرار نمی گیرند و به همین ترتیب شبکه های اجتماعی مجازی قادرنیستند انگیزه برای مشارکت این گروه های اجتماعی را به حد محسوسی افزایش دهند و امکان شکل گیری هنجار اجتماعی به نفع مشارکت در جنبش از طریق این شبکه های اجتماعی مجازی فراهم نیست. بنابراین باید برای ارتباط و تقویت پل های ارتباطی چاره ای اندیشید و رابطه های ضعیف را در مرکز توجه قرار داد. یکی از راه های موثر می تواند تاکید بر دیوارنویسی، پول نویسی، پخش کاغذی اخبار و نوشته های اینترنتی(4)، ایجاد رسانه های همه گیرتر چون رادیو و تلویزیون ماهواره ای سبز باشد. ولی این روش ها تنها می تواند نقش در معرض جنبش قرار دادن شبکه های اجتماعی را تقویت کند راه موثر و مکمل توجه همه فعالان شبکه های مجازی جنبش سبز به  رابطه های ضعیفشان در شبکه های حقیقی است که در نوشته پیشین به آن اشاره شد. رابطه هایی که می تواند پلی باشد بین شبکه مجازی سبز و شبکه کارگران، روستانشینان، بازاری ها، افراد مسن و حتی خانواده های اقتدارگرایان.

انجام و نتیجه گیری
گسترش و نفوذ جنبش سبز، تقویت شبکه های اجتماعی مجازی و حقیقی به اقدامات  عملی و پایه ای همه همراهانِ جنبش سبز بستگی دارد. شبکه های اجتماعی مجازی یکی از ابزارها و راه های موثر تولید و نشر اخبار و آگاهی ها هستند. بعلاوه، رابطه ها در شبکه های اجتماعی مجازی انگیزه های مشارکت را در میان افراد افزایش می دهند. اما با توجه به جمعیت شناسی کاربران اینترنت در کشور باید گفت ساده انگارانه است اگر تصور کنیم برای گستردگی جنبش سبز تکیه بر شبکه های مجازی کافی است. ضمن آنکه اگر این رابطه ها و افراد شکلی حقیقی به خود نگیرند شبکه های مجازی کارکردها و نقش های یک شبکه اجتماعی حقیقی در جنبش اجتماعی را نمی توانند یابند. برای تقویت این شبکه های اجتماعی در فضای مجازی دو نکته توجهشان ضروری است؛ نخست اعتماد سازی و شناسایی افراد در شبکه های اجتماعی، دوم توجه به پل های ارتباطی فضای مجازی با فضای حقیقی که می تواند رابطه های ضعیف فعالان شبکه های مجازی در شبکه های حقیقی نیز باشد. هر کنشگری جدا از شبکه ای از دوستان که در شبکه های مجازی دارد درگیر شبکه های اجتماعی حقیقی ای چون خانواده، هم کلاسان، همکاران، همسایه و غیره نیز است که توجه به آن ها و یافتن راه هایی برای انتقال اخبارو آگاهی های فضای مجازی ضروری است.
باز هم باید این نکته را به خود یادآور شویم که: پویایی و پیشروی جنبش سبز مسئولیت پذیری، آمادگی به پرداخت هزینه، صرف انرژی و وقت تک تک کسانی که خود را عضو جنبش سبز می دانند را طلب می کند.

(1)    در برخی مواقع جای افراد، سازمان ها و حتی کشورها به عنوان گره های شبکه تعریف می شوند. در شبکه مجازی می توان از کاربرها یا نام های کاربری به جای افراد استفاده کرد.
(2)    چکیده نتایج طرح آمارگیری از کاربران اینترنت در سال 1387 در سایت مرکز آمار ایران قابل دسترسی است. http://www.amar.org.ir/
(3)    کاربر اینترنت در این پیمایش کسي است که از دوازده ماه قبل از زمان آمارگيري تا زمان آمارگيري (دي ماه ١٣٨٧) در داخل کشور، با اتصال به شبكه  اينترنت به هر مدت، حداقل از يكي از خدمات اينترنتي استفاده کرده باشد.
(4)    در این خصوص تلاش های ارزنده ای شده است که باید بیشتر مورد توجه قرار گیرند. از جمله : خبرنامه کاغذی و دیوارنویس

  
 

۱۳۸۹ مرداد ۸, جمعه

قدرت ارتباط های ضعیف - 1



تاملی در چگونگی تقویت شبکه های اجتماعی غیررسمی


سرآغاز
میرحسین موسوی در بیانیه هجدهم یا منشوری برای جنبش سبز بار دیگر نقش شبکه های اجتماعی در پیشبرد جنبش سبز را یادآور شد و  «گسترش و فعال سازی» شبکه های اجتماعی –واقعی و مجازی- را از «راهکارهای محوری» دانست(1). اردشیر امیرارجمند نیز که از او به عنوان مشاور نزدیک میرحسین نام برده می شود در گفت و گویش با جرس، یافتن «راهکارهای توسعه و توانمند سازی شبکه های اجتماعی» را از «مسایل مهم جنبش»  یاد می کند و بر این باور است «این امر باید به صورت  جدی در دستور کار همه فعالان جنبش باشد»(2).  هرچند این تاکید بر لزوم تقویت، گسترش و توانمندسازی شبکه های اجتماعی در چند ماه گذشته از سوی رهبران جنبش سبز، نزدیکان آنان و برخی نخبگان بارها تکرار شده است، اما به باور نویسندۀ این سطور هنوز پرسش های ابتدایی در ماهیت این شبکه ها و راهکارهای عملیِ تقویت و گستردگی آن ها بی پاسخ مانده است و نیاز به بحث و گفت و گوی بیشتری برای روشن شدن موضوع دارد. در این نوشته بر آنم با بازتعریف آنچه که به آن شبکه اجتماعی جنبش سبز گفته می شود و نقش هایی که برای آن متصور می توان بود به راه های تقویت شبکه های اجتماعی جنبش سبز بپردازم و از این رهگذر بر اهمیت ارتباط های ضعیف افراد در نفوذ جنبش سبز میان گروه های مختلف اجتماعی تاکید کنم.

شبکه های رسمی، غیررسمی؛ شبکه های حقیقی، مجازی
عموما هنگامی که از شبکه های اجتماعی در جنبش سبز یاد می شود آن چه که بیشتر مورد توجه قرار می گیرد شبکه هایی تشکیلاتی است که رهبری آن بشکل هرمی است و در آن ارتباط های سازمانی یا شبه سازمانی بین افراد برقرار است. البته نوع دیگر از شبکه ها نیز با عنوان شبکه های اجتماعی مجازی مانند فیس بوک و بالاترین که کاربران بطور مجازی در گروه های مختلف گرد هم می آیند نیز مورد توجهند. اما آن چه که کمتر مورد توجه قرار می گیرد شبکه های شخصی افراد است که مجموع آن ها ترکیب های گوناگونی از شبکه های اجتماعی را تشکیل می دهد. این نوع شبکه ها بر خلاف شبکه های نوع اول عموما تک سطحی است و افراد رابطه تشکیلاتی با یکدیگر ندارند، بلکه به واسطه شغل، محل زندگی، پیوند خانوادگی، و غیره با یکدیگر مرتبط هستند.
با این تفسیربرای شبکه های اجتماعی دو نوع دسته بندی پیشنهاد می شود که برای توضیح و تشریح نقش شبکه های اجتماعی در جنبش سبز و راه های تقویت آن این دسته بندی ضروری می نماید. شبکه ها را می توان از نظر ارتباط های تشکیلاتی به شبکه های رسمی و غیررسمی و از نظر جنس به شبکه های حقیقی و مجازی دسته بندی کرد.
بطور خلاصه منظور ما در این نوشته از شبکه های «رسمی» شبکه هایی است که توسط احزاب یا نیروهای سیاسی سازماندهی می شوند و بخشی از آن شامل اعضای سازمانی و بخش دیگر شامل هواداران است. و مراد ما از شبکه های اجتماعی «غیر رسمی» همان شبکه های خانواده ها، دوستان، هم کلاسی ها، همکاران، هم محله ای ها، و از این دست است. منظور از شبکه های «حقیقی» که در دنیای واقعیت وجود دارند و شبکه های «مجازی» که در فضای اینترنتی موجودند نیز روشن می نماید.

شبکه های اجتماعی؛ منبع خبر، منبع انگیزش
اگر بخواهیم به بحث مرکزی این نوشته یعنی چگونگی تقویت شبکه های اجتماعی جنبش سبز نزدیک شویم، ابتدا باید به نقش شبکه های اجتماعی در جنبش اجتماعی بپردازیم تا از پس آن بتوانیم راجع به تقویت و توانمندی شبکه های اجتماعی در برعهده گرفتن و اجرای آن نقش ها نظری ارائه دهیم.
شبکه های اجتماعی در جنبش های اجتماعی می توانند دو نقش کلیدی برعهده داشته باشند؛ نخست، در معرض جنبش قرار دادن افرادِ همسو و همدل با جنبش از طریق تکثیر آگاهی، توزیع اخبار و انتشار برنامه ها و تحولات جنبش. دوم، افزایش انگیزه اجتماعی و اخلاقی مشارکت و انگیزه رسیدن به نفع عمومی که  به مشارکت در جنبش اجتماعی می انجامد.(3) یک هنجار به نفع مشارکت در یک جنبش اجتماعی در شبکه ای اجتماعی شکل می گیرد. هرچه یک فرد بیشتر درگیر شبکه های اجتماعی باشد این هنجار بیشتر بر او موثر خواهد بود و انگیزه ای برای مشارکت در او ایجاد خواهد کرد. برای نمونه اگر در محیط کاریِ یک فرد بیشترِ همکاران در جنبش سبز مشارکت داشته باشند و هنجاری به نفع مشارکت در جنبش سبز شکل گرفته باشد، عدم مشارکت برای فرد دشوار تر و نامحتمل تر خواهد بود نسبت به فردی که برای مثال شبکه شخصی اش بیشتر خانوادگی است و هنجاری به نفع مشارکت در آن وجود ندارد. نمونه دیگر، عضو رسمی یک حزبِ درگیر در یک جنبش اجتماعی به واسطه قرار داشتن در شبکه رسمی آن حزب بطور مستمر از طریق ارتباط های تعبیه شده در ساختار شبکه ای حزبی از اخبار و برنامه های جنبش مطلع می شود و نسبت به یک فرد عادی، بیشتر در معرض جنبش اجتماعی قرار می گیرد.
بنابراین افرادی که همدل و همسو با جنبش سبز هستند از طریق شبکه های اجتماعیِ رسمی و غیررسمی، مجازی و حقیقی از اخبار و تحولات جنبش باخبر می شوند و بدین ترتیب در معرض جنبش قرار می گیرند و سپس از همان طریق انگیزه آنها به حدی افزایش می یابد تا از موانع مشارکت در جنبش گذر کنند.
اما تحت سیطره حکومت های اقتدارگرا که هیچ گونه کار حزبی و تشکیلاتی پذیرفتنی نیست، شبکه های رسمی توان نقش بازی کردن خود را از دست می دهند، چرا که امکان بسیج، سازماندهی و خبررسانی عملا وجود ندارد. بنابراین نقش شبکه های اجتماعی غیررسمی نسبت به شبکه های رسمی در آگاهی رسانی و در انگیزش پررنگ تر است. (4) و همچنین بدلیل عدم وجود رسانه های آزاد و مستقل نقش رسانه ها و شبکه های مجازی چون سایت های اینترنتی و نوع دیگری از رسانه های غیرحقیقی چون شب نامه ها و دیوارنویسی ها(5) نیز نسبت به رسانه های حقیقی چون مطبوعات و تلویزیون قابل توجه تر است.
با این دو پیش فرض:
یک- در معرض جنبش قراردادنِ جامعه و بالابردن انگیزه افراد برای مشارکت دو نقش اساسی شبکه های اجتماعی در جنبش سبز هستند.
و دو- در شرایط کنونی جامعه و ساختار سیاسی ایران شبکه های اجتماعی غیررسمی به شکل قابل توجهی از شبکه های رسمی در پیشبرد اهداف جنبش سبز بااهمیت ترند،
به این پرسش خواهیم رسید که تقویت چه ویژگی هایی از شبکه اجتماعی غیررسمی جنبش سبز، عملی شدن این نقش ها را تسهیل می کند و به کارکردهای شان بیشتر فایده می رساند؟

تقویت شبکه های اجتماعی؛ چگونه و با چه هدفی؟
اردشیرامیرارجمند ادعا می کند «تا حدی رسانه می تواند [...] نقش تعیین کننده ای را در توانمند سازی شبکه های اجتماعی [...] داشته باشد»(6). اما در این اظهارنظر روشن نیست که رسانه فراگیر –که احتمالا منظور شبکه تلویزیونی ماهواره ای است- چگونه قادر است در توانمندسازی  شبکه های اجتماعی  عمل کند و چه ویژگی هایی از یک شبکه اجتماعی را تقویت می کند که آن را قادر کند در نقش های خود کاراتر عمل کند؟ مسلما  نظر امیرارجمند و موسوی این نیست که با استفاده از رسانۀ فراگیر، شبکه های اجتماعی «رسمی» به طریقی سازماندهی و تقویت شود؟ چرا که خود امیرارجمند نیز اذعان دارد «در شرایط کنونی داشتن رهبری هرمی و کلاسیک بسیار دشوار و شاید غیرممکن باشد» و «بخشی از رهبری جنبش باید غیر متمرکز و از طریق شبکه های اجتماعی صورت گیرد»(7). موسوی نیز خود در بیانیه شماره 11 تمایز آنچه از شبکه های اجتماعی و راه سبز امید درنظر دارد را با یک حزب سیاسی بروشنی بیان کرده است و پیشنهاد «تقویت و تحکیم» شبکه هایی را داده است که با تعریف پیش گفتۀ شبکه های غیررسمی همخوان است. (8)
برداشت دیگر از این سخنان امیرارجمند نیز نادرست است که رسانه فراگیر نه در تقویت شبکه اجتماعی بلکه به عنوان جایگزین، باید  کاستی های نقشِ در معرض جنبش قرار دادن شبکه های اجتماعی را جبران کند؟ بحث بر سر جایگزینی رسانه به جای شبکه اجتماعی یک بحث است، بحث بر سر تقویت شبکه های اجتماعی بحثی دیگر. بحث ما بر این پایه است که حضور شبکه های اجتماعی ضرروی است ولی باید راهکارهایی یافت تا آن را تقویت و توانمند کرد. این تصور نادرست است که رسانه می تواند نقش های شبکه های اجتماعی را برعهده گیرد. بر این اساس دراین نوشته تمرکز ما صرفا بر شبکه های غیررسمی و شبکه های مجازی است که تقویت شبکه های اجتماعی غیررسمی را در همین جا دنبال خواهم کرد و بحث بر سر شبکه های اجتماعی مجازی را به نوشته ای مجزا واگذار میکنم.
تقویت شبکه های اجتماعی غیررسمی به چه شکل است؟ و بهتر بگوییم تقویت چه ویژگی ها و چه جنبه هایی از شبکه های اجتماعی برای یک جنبش اجتماعی -در این جا جنبش سبز- با اهمیت است؟ آیا اندازه، تراکم یا ترکیب شبکه های اجتماعی همیشه با اهمیت هستند؟ آیا تقویت یک شبکه اجتماعی غیررسمی همواره با مستحکم شدن رابطه افراد صورت می گیرد؟ مهندس موسوی در توضیح خود بر چگونگی تقویت شبکه های اجتماعی وجه استحکام رابطه ها را مدنظر داشته است، آنجا که تاکید بر افزایش تعداد ملاقات افراد در شبکه های اجتماعی غیررسمی می کند. (9)
ادعای این نوشته این است که تنها راه تقویت شبکه های اجتماعی، استحکام رابطه ها نیست، بلکه بسته به کاربرد و نقش یک شبکه اجتماعی، ویژگی ها و عناصری از یک شبکه اجتماعی اهمیت می یابند که یکی از آنها رابطه های مستحکم است. برای یافتن راه هایی برای توانمندی و تقویت شبکه اجتماعی جنبش سبز، باید با توجه به نقش هایی که می تواند یک شبکه اجتماعی در جنبش سبز ایفا کند و با توجه به کاستی ها و نگرانی هایی که در این جنبش وجود دارد به راه های گوناگون تقویت و توجه به عناصر مختلف شبکه های اجتماعی اندیشید و آن ها را بکار بست.
یکی از نگرانی هایی که پیرامون جنبش سبز مکررا به گوش می رسد، عدم گستردگی و نفوذ آن در میان گروه های مختلف اجتماعی از جمله، کارگران، اقوام یا فرودستان جامعه است.(10) اگر بخواهیم بر این وجه متمرکز شویم فاکتور دیگری جز استحکام و توسعه و گسترش که در بیانیه 18 موسوی و گفت و گوی امیرارجمند در کنار تقویت و توانمندسازی آمده است، توجهش ضروری به نظر می رسد که در ادامه به آن می پردازم.

قدرت ارتباط های ضعیف (11)
اینکه شبکه اجتماعی غیررسمی (از این پس هرجا به شبکه اجتماعی اشاره کردم منظورم شبکه اجتماعی غیررسمی است) با ارتباط های مستحکمی شکل گرفته باشد می تواند به همبستگی آن شبکه کمک کند، دیدگاه ها را به یکدیگر نزدیک تر و سرعت انتشار اخبار را در آن بیشتر کند. اما همواره رابطه های قوی و محکم نیست که باید در مرکز توجه قرار گیرند.
جامعه شناسان بر این باورند افرادی که به یکدیگر شبیه تر هستند یا اشتراکات فکری بیشتری دارند بیشتر محتمل است با یکدیگر ارتباط داشته باشند. از سوی دیگر ارتباط بیشتر موجب نزدیکی بیشتر فکری و بیشتر شدن اشتراکات خواهد شد. به عبارت دیگر در یک شبکه اجتماعی با ارتباط های قوی و مستحکم بسیار محتمل است افراد از نظر فکری به یکدیگر شبیه باشند. البته عکس آن نیز درست است که به دلیل شباهت های فراوان، این افراد ارتباط های قوی با یکدیگر دارند و در یک شبکه اجتماعی جای می گیرند.
شبکه خانوادگی را تصور کنید. ارتباط های مستحکم و مکرر افراد خانواده باهم، دلیل اشتراکاتِ –فکری- آن ها است. حال ارتباط دو خانواده در همسایگی یکدیگر را درنظر بگیرید. اگر دو تا از اعضای این دو خانواده به واسطه هم سن بودن یا هر اشتراک دیگری با هم ارتباط قوی داشته باشند، ارتباطهای دو خانواده بیشتر خواهد شد به شکلی که آنها شباهت های –فکری- می یابند و ارتباط دو خانواده به تعداد زیادی ارتباط های قوی بدل خواهد شد که دیگر نمی توان آن دو خانواده را دو شبکه مجزا نامید. اما اگر اعضای دو خانواده هیچ شباهتی با یکدیگر نیابند تنها روابط ضعیف میان اعضای این دو خانواده شکل خواهد گرفت و دلیل یا مدلول آن خواهد بود که این دو خانواده شبکه های اجتماعی مجزا با حداقل اشتراکات فکری هستند. اگر این بحث را تعمیم دهیم می توانیم ادعا کنیم  ارتباط ها بین دو شبکه اجتماعی متمایز و مجزا –که دارای ارتباط های قوی در درون خود است- از طریق رابطه های ضعیف بین افراد این دو شبکه برقرار است نه ارتباطهای قوی و مستحکم. چرا که ارتباط های قوی و مستحکم دلیل یا مدلول شباهتهای آن دو شبکه خواهد بود و به تبع آن نامتمایز بودن دو شبکه است.
بنابراین تفاسیر می توان چنین نتیجه گیری کرد که افرادی که در یک شبکه اجتماعی با ارتباطهای مستحکم و قوی قرار دارند از شباهت هایی –فکری- برخوردارند و بدلیل ارتباط مستمر و قوی ای که با هم دارند از اطلاعاتی مشابه و سطح آگاهی هایی یکسان برخوردارند  و از اخباری و آگاهی هایی شبیه هم تغذیه می شوند. آگاهی های متفاوت و اخبار جدید از طریق ارتباط های ضعیف از شبکه های اجتماعی دیگر به این شبکه مفروض منتقل می شوند و به عبارت دیگر ارتباطهای ضعیف همان پل های ارتباطی شبکه های اجتماعی متمایز هستند.
ارتباط این بحث با مساله گستردگی و نفوذ جنبش سبز این است که گروه های اجتماعی که ادعا می شود همراه جنبش سبز نیستند بیشتر شامل اقوام، کارگران، ساکنان شهرهای دور از مرکز و فرودستان هستند.(12) همه اینها به دلیل شباهتهای زبانی، سطح تحصیلات، رسوم و غیره محتمل است شبکه های اجتماعی با رابطه های قوی در خود داشته باشند که این شبکه های اجتماعی با شبکه اجتماعی اصلی جنبش سبز که از طبقات متوسط شهری و با دسترسی به شبکه های مجازی است مجزا هستند. بنابر نظریه قدرت ارتباط های ضعیف، تنها ارتباط های ضعیف است که می تواند پلی واسط بین این شبکه ها باشد و از طریق آن شبکه اجتماعی جنبش سبز به نوعی گسترش یابد به نحوی که گروه های مختلف اجتماعی در معرض جنبش قرار گیرند و به اندازه کافی انگیزه مشارکت در جنبش سبز را بیابند.

نتیجه گیری
برای نتیجه گیری باید گفت، شبکه های اجتماعی قابل دسته بندی به شبکه های رسمی و غیررسمی هستند که در ساختارهای غیردموکراتیک شبکه های غیررسمی توانایی نقش آفرینی بیشتری نسبت به شبکه های رسمی دارند. نقش شبکه های غیررسمی در جنبش اجتماعی انتشار اخبار و آگاهی ها و انگیزش افراد برای مشارکت است. اینکه برخی گروه های اجتماعی در جنبش سبز مشارکت ندارند یا مشارکتشان محسوس نیست یکی از دلایلش می تواند ریشه در ناکارا بودن شبکه اجتماعی جنبش سبز در، در معرض جنبش قرار دادن آن گروه های های اجتماعی و ناتوانی در افزایش انگیزه اجتماعی آنان داشته باشد. دلیل آن ها می تواند این باشد که گروه های اجتماعی گوناگون، شبکه های اجتماعی مجزایی از بدنه اصلی شبکه اجتماعی جنبش سبز دارند. کلیه فعالان جنبش سبز باید به این نکته توجه داشته باشند که کانال ارتباطی جنبش سبز با گروه های اجتماعی که مشارکتشان در جنبش سبز محسوس نیست، نه در ارتباطهای قوی و مستحکم بلکه در همان ارتباطهای ضعیف و نازک و گاه به گاه است. این که توصیه می شود فعالان در تقویت شبکه های اجتماعی جنبش سبز بکوشند تنها این نیست که روابط درونی خود را استحکام بخشند و اخبار را در شبکه های اجتماعی قوی خود منتشر کنند، چرا که محتمل است در آن شبکه اجتماعی با ارتباطهای قوی همه مانند هم بیاندیشند و از آن اطلاعات و اخبار مطلع باشند. بلکه فعالان جنبش سبز می توانند یا باید به بهره گیری ارتباطهای ضعیف در شبکه های اجتماعی بیشتر بیاندیشند. بطور کلی شاید نتیجه این نظریه را در توجه به رابطه ها با آنان که شببیه ما نیستند و مانند ما نمی اندیشند و لزوما در شبکه اجتماعی ما نیستند جست.


(3)      برای توضیح بیشتر درخصوص نقش شبکه های اجتماعی در مشارکت در جنبش سبز رجوع کنید به: هنری، علی. جنبش سبز و پرسش نفوذ در میان فرودستان، اقوام و کارگران، وبسایت تهران ریویو
(4)      با توجه به تکثر جنبش سبز تکیه بر این شبکه های غیررسمی ضرورت های ایجابی نیز دارد که محل بحث این نوشته نیست.
(5)     اشتراک توزیع شب نامه ها و دیوار نویسی ها با رسانه های مجازی در امکان مخفی بودن کنشگر  آن است و آن را متمایز از رسانه های حقیقی می کند که منبع تولزد و توطیع و خبر و آگاهی در آن روشن است.
(7)     همان
(8)     میرحسین موسوی در بیانیه های 11 و 13 شبکه های غیررسمی را شبکه هایی توصیف می کند که به طور طبیعی در میان مردم شکل گرفته اند و دارای اجزای طبیعی هستند.
(9)    میرحسین موسوی بیانیه شماره 11: باید خانه‌هایمان را رو در روی یکدیگر بسازیم؛ [...] خانه های خود را قبله قرار دهیم؛ یعنی اگر تا پیش از این هر دو ماه یک بار همدیگر را ملاقات می‌کردیم اینک هفته ای دوبار گرد هم جمع شویم. قدرت شبکه های اجتماعی ما در این امر است.
(10)   این نگرانی غالبا با این پاسخ روبرو می شود که گروه هایی که مشارکتشان در جنبش سبز محسوس نیست همراه و همدل با جنبش نیستند چرا که دست یابی به مطالبات خود را در تحقق اهداف جنبش سبز نمی بینند.  ونتیجه می گیرند، برای جذب این گروه های اجتماعی باید به خواست های صنفی، طبقاتی یا قومی آن ها توجه نشان داد. درحالیکه این نگاه نقش شبکه های اجتماعی را نادیده می گیرد و به این نکته توجه ندارند که اگر فرد یا گروهی مشارکتشان در جنبش سبز مشهود نیست دلیل آن می تواند در معرض جنبش قرار نگرفتن، کم بودن انگیزه یا بالا بودن هزینه مشارکت برای آن فرد و گروه باشد و تنها دلیل آن همدل نبودن با جنبش سبز نیست.
(11)   مبنای نظری این بخش برگرفته از نظریه ای است با همین نام. برای آگاهی بیشتر از این نظریه رجوع کنید به:

Granovetter, M. (1973). The strength of weak ties. American Journal of Sociology , 78, 1360-1380.

(12)   به کاربرد دیگری از این نظریه -قدرت ارتباطهای ضعیف- را در قسمت بعدی این سلسه نوشته ها با عنوان تاملی در شبکه های مجازی جنبش سبز اشاره خواهم کرد.



۱۳۸۹ تیر ۱۳, یکشنبه

سیاست «ما» به جای سیاست «آنها»





طارق رمضان متفکر «مسلمان غربی»(1) چندی پیش در کنفرانسی در شهر گرونینگن هلند برای گشودن راه‌هایی برای حل مسائل میان مسلمانان و غربی ها در اروپا، از لزوم به کار بستنِ سیاست «ما» به جای «آن ها» سخن به میان آورد. او استفاده از مفهوم «ما» را سیاستی کلیدی برای حل بحران ظهور تمایلات نژادپرستانه در اروپا و بویژه هلند و لزوم فروکش کردن خصومت غربی‌ها و مسلمانان در این جوامع دانست.
اشاره این فیلسوف مراکشی-سوییسی به این مطلب بود که اینک که «ما» در یک جامعه کنار هم زندگی می کنیم، همزیستی مسالمت آمیز از پس احساس «ما»ی مشترک بدست می‌آید. او، برای نمونه، ربط دادن رفتار افراد به فرهنگ کشور مبداء‌شان را نوعی شکل دادن گروه‌های دیگر و نمونه‌ای از سیاست «آن ها» دانست. سیاست «آن ها»، سیاستی است که منجر به افزایش بی اعتمادی در جامعه خواهد شد و آن پدیده‌ای است که گفت‌وگو و همزیستی را در میان فرهنگ های متنوع نامحتمل و دشوار می‌کند. برای طارق رمضان سیاست «ما»، آن سیاستی است که او برای همزیستی در یک جامعه با تنوع فرهنگی و اعتقادی ضروری می داند.
پرسش آن است که آیا می‌توان این رهنمود یا این سیاست‌ را که به نظر می‌رسد راهی ممکن برای همزیستی افراد با پیشینه‌ها و باورهای مختلف باشد به جنبش‌های اجتماعی، و از این میان البته به جنبش سبز تعمیم داد؟ و این،  هم در ارتباط با گروه‌های تشکیل‌دهنده خود این جنبش و هم در ارتباط با کل این جنبش در تقابلش با آنها که بیرون از این جنبش قرار دارند.
داشتن هویت روشن و برجسته برای یک جنبش اجتماعی ضروری است. احساس «ما»ی مشترک در میان افراد، احتمال مشارکت و از خودگذشتگی برای رسیدن به اهداف مشترک جنبش را تقویت می‌کند. نقش احساس تعلق به یک گروه که از احساس هویت مشترک نشات می‌گیرد، عامل افزایش انگیزه مشارکت در بسیاری از جنبش‌های اجتماعی است. اما و در عین حال، یک جنبش اجتماعی به واسطه دست‌یابی به هدفی و از طریق وادار کردنِ «دیگری» -معمولا حکومت- به پذیرش شرایطی نیز تعریف می‌شود. بدین ترتیب هر جنبش اجتماعی نیروی مقاومی در جلوی رسیدن به هدف خود دارد که آن معمولاً حکومت و پشتیبانان آن هستند. بدین ترتیب در یک جنبش اجتماعی، «ما» در تمایز با ضد آن یا «آن ها» تعریف می شود. برای یک جنبش اجتماعی به نظر ناگزیر می نماید که سیاست «آن ها» را در پیش گیرد تا بر هویت «ما»ی خود قوام بخشد.
جنبش سبز برای حفظ انسجام و تقویت همبستگی خود در این یکسال دانسته و نادانسته تلاش‌هایی برای شکل دادن هویت خود انجام داده‌است. برگزیدن رنگ مشخص و نمادهای معین شواهدی بر همین روند هویت‌یابی هستند. نقش رنگ سبز را به عنوان نمادی هویت بخش در جنبش آزادیخواهی یک سال گذشته نمی توان نادیده گرفت. رهبران جنبش و نخبگان نیز همواره بر هویت مستقل جنبش سبز تأکید دارند. موسوی نیز در بیانیه اخیر خود بخشی را به توضیح مشخصات هویت سبز اختصاص می دهد و تلاش می‌کند هویت این جنبشِ متکثر را از دید خود تبیین کند. اما این هویت‌یابی برمبنایی است که برخلاف سیاست «ما» از جنس سیاست «آن ها» است، تعریف دقیق تر و بسته تر از «ما»ی جنبش سبز منجر به شکل گیری «آن‌ها»یی می شود که بخشی از آن پیشاپیش بیرون از جنبش بوده اند و بخشی  دیگر در درون جنبش از «ما» جدا می شوند.
بنابراین درحالی‌که جنبش سبز برای تقویت خود سیاست «آن‌ها» را برمی گزیند، یعنی بر باورها و خواست‌های خود تاکید و پافشاری کرده و خود را در تقابل با «آن‌ها»یی تعریف می کند که با این باورها و خواست‌ها در تناقض قرار دارند. اما واقعیت آن است که در نهایت برای همزیستی مسالمت‌آمیزِ باشندگانِ این سرزمین با تنوع فرهنگی و بگوییم تکثر عقاید و باورها و منافع، نیاز به اجرا و توسعه سیاست «ما» داریم. دشواری جمع شدن سیاست «آن‌ها» با سیاست «ما» یکی از تناقضات و مشکلات پیش روی جنبش سبزاست. اما دشواری‌های اتخاذ سیاست «آن‌ها» در حیطه عمل تنها به همین امتناع همزیستی مسالمت‌آمیز در آینده ختم نمی شود بلکه گذار صلح آمیز به جامعه‌ای باز را نیز با خطر مواجه می‌کند .
هویت جنبش سبز شاید بتواند آن را از بخش های دیگری از جامعه متمایز کند ولی نمی تواند آن را کاملاً از جامعه و کشور جدا سازد. محدودیتی که اتخاذ سیاست «آن‌ها» در عملِ جنبش سبز ایجاد می‌کند نادیده گرفته شدن بخش دیگر جامعه یا «آن‌ها» است که شاید در کسب قدرت و شیوه‌های حکومتی با «ما» تفاوت‌های عمده‌ای داشته باشند ولی هنوز اشتراکات فراوان و منافع مشترک بسیاری با آن ها داریم و به عبارتی به تعبیر طارق رمضان سیاست «ما» می تواند ضامن همزیستی‌مان باشد. ضمن آنکه تاکید بر «آن ها»، «ما» را نسبت به  تحولات بخشی از جامعه بی اعتنا می کند که این یعنی مصالح بخشی از جامعه نادیده گرفته شود.
نمونه این آسیب در برخورد جنبش سبز با تظاهراتی بود که توسط عده قلیلی در مقابل مجلس در اعتراض به تصویب لایحه مؤسسات آموزش عالی خصوصی شکل گرفت. درحالیکه استقلالِ رکن مجلس به زیر سوال رفت و اصالت نمایندگی آن خدشه دار شد، هیچ واکنش جدی‌ای از سوی جنبش سبز صورت نگرفت. شاید با این تفکر که این قضیه، مساله «ما» نیست و مساله «آن ها» است. آیا برای جنبش بی‌شمار سبز این فرصتی نبود که برای دفاع از قانون مصوب توسط  134 نماینده مجلس تجمعی صورت دهد تا چهل یا پنجاه نفر مخالف نتوانند چنین مانوری داده و فشار نامتعارفی را به نمایندگان وارد کنند. سیاست «آن ها» چنان خود را در میان طرفداران جنبش سبز نشان داد که در فیلم 17 دقیقه ای که از مذاکرات مجلس در شبکه اجتماعی مجازی دست به دست می‌شد، فقط چند ثانیه از آن هفده دقیقه و تنها چهار پنج کلمه ناسزای مطهری مورد توجه قرار گرفت و به فریادهای خوشدل و سایر گفته‌های مطهری بهایی داده نشد. این فیلم تنها با کد فحش نماینده اصولگرا دست به دست شد. و همه پتانسیل شکل گیری و نشانه‌های مقاومت در مجلس اصولگرایان نسبت به انحصارطلبی کودتاچیان پنهان شد.
آسیب سیاست «آن ها» از نوعی دیگر نیز در درون جنبش سبز خود را می نمایاند. تنگ شدن تعاریف از جنبش سبز بسیاری را از داخل جنبش به خارج آن و از ما به «آن ها» تبدیل خواهد کرد. جنبشی که گفتار و ارزش‌ها و خواست‌هایش توانسته است تا به امروز ویژگی همبستگی در عین تکثر را به شکل برجسته‌ای عینیت ببخشد، در عمل با ارائه تعاریفی بسته از هویت خود به جنبشی محدود بدل خواهد شد. جنبشی که برای زندگی شکل گرفته است نه مرگ و می خواهد برمبنای پذیرش و نه حذف به راه خود ادامه دهد ، یکی از مهمترین پرسش‌های پیش رویش در مرحله «تعمیق و گسترش گفتمان دموکراتیک و تحکیم همبستگی»(2) باید این باشد که پیش گرفتن چه سیاستی می تواند در عین تقویت همبستگی جنبش، وی را از آسیب های پیش گفته مصون بدارد.
به باور نویسنده این سطور جنبش سبز چاره‌ای جز اتخاذ سیاست «ما» ندارد، تا هم همزیستی مسالمت‌آمیز را تجربه کند هم خود را برای آن نوع زندگی آماده سازد. اما در عین حال عناصر هویت بخش آن که لازمه یک جنبش همبسته و منسجم است می‌تواند در دو سطح شکل گیرد: یکی همبستگی بر مبنای راهبرد و هدف مشترک که می‌توان آن را در روش مسالمت‌آمیز و تدریجی  واصلاح‌طلبانه با هدف رسیدن به انتخابات آزاد تعیین کرد.(3) و دوم شکل‌گیری هویت با تاکید بر باورهایی که مقبول جامعه دموکراتیک و متضمن همزیستی و احترام به حقوق بشر هستند مانند مدارا، برابری و آزادی های فردی.(4) باورهایی که با سیاست «ما» ناهمخوانی ندارد بلکه تضمین کننده و پیش نیاز صلح و سرافرازی جوامع متکثر است.

(1)   Western Muslim تعبیری است که او برای معرفی خود بکار می برد و بر هویت ترکیبی خود تاکید می کند.
(3)   چنین دیدگاهی را می توان در نوشته اخیر بیژن حکمت با عنوان «پیرامون بیانیه هجدهم»  یافت.
(4)   علیرضا مناف زاده در مقاله جهان-فرهنگ و جُنبشِ سبز، این هویت را در پیوند با جریانِ نیرومندِ جهان-فرهنگ بررسی می‌کند. او جهان-فرهنگ را متضمن آن می داند که «گرایش‌هایِ گوناگون در دلِ جنبش جایگیر شوند و در جهتِ پیشبُرد آن بکوشند بی آنکه احساسِ بیگانگی کنند.»